भूतकाळात ऐकलेला विनोद अजून जुना नाही. एकदा अमेरिका, ब्रिटन, जर्मनी, फ्रान्स, रशिया, जपान आणि भारतातील सहा मित्रांनी विमान बांधण्याचा निर्णय घेतला. ब्रिटिशांनी संशोधन केले. जर्मन लोकांनी इंजिन बांधले. जपानी लोकांनी बॉडी बांधली, फ्रेंचांनी लूक डिझाइन केला, अमेरिकन लोकांनी सिस्टम बांधली. विमान तयार होते. सर्वजण जमले आणि त्यावेळी विश्रांती घेणाऱ्या भारतीयाला विचारले. आता तुम्हाला याचे काय म्हणायचे आहे? त्या जुगारी भारतीयाने थंड मनाने बसून विमानावर लिहिले: मेड इन इंडिया!
हे एक कटू सत्य आहे. विनोद तेव्हा तिथे होता. तो अलीकडेच दिल्लीतील आमच्या ग्लोबल एआय समिटमध्येही खेळला गेला होता. कॉपी करणे हे सर्वत्र घडते आणि गलगोटियामध्येही ते घडते, म्हणून काय चूक आहे हे सांगण्यासाठी पळवाट शोधण्याची गरज नाही. चिनी कुत्र्याचा रोबोट त्यांच्या आयटी लॅबमध्ये आणणारे हे पहिले किंवा शेवटचे विद्यापीठ नाही. गुजरातमध्येही असेच एक विद्यापीठ आहे. आणि लुलाच्या बचावानुसार, ही माहितीतील चूक नव्हती. त्या लोकांनी त्यांच्या पहिल्या पानाच्या जाहिरातीत त्यांच्या कुत्र्याला हायलाइट केले. त्यांच्या ड्रोनपैकी एक कोरियन कॉपी देखील निघाली. आपल्या जागतिक प्रतिष्ठेच्या खांबावर एक पाय उंचावून कुत्र्याचे काम करणारा रोबोट कुत्रा आयटी आणि रेल्वे मंत्री अश्विनी वैष्णव यांच्यानंतर हटवलेल्या रीलमध्ये भारताची कामगिरी म्हणून दाखवण्यात आला होता! पहिल्या दिवशी झालेल्या गोंधळाबद्दल सार्वजनिकपणे माफी मागणारे मंत्री. भारताचे वैशिष्ट्य बनलेले यूपीआय पेमेंट ग्लोबल आयटी समिटमध्ये केले गेले नाहीत. सुरक्षेच्या नावाखाली कारच्या चाव्या काढून घेतल्या गेल्या आणि गर्दीतून बाहेर काढताना कोणाचा तरी आयडी चोरीला गेल्याच्या बातम्याही आल्या.
विप्रो ही भारतातील एक महाकाय आयटी कंपनी आहे, ज्याचे मार्केट कॅप लाखो कोटी आहे आणि ती चिनी उत्पादनासह एआयपर्यंत पोहोचली आहे! म्हणजे, अत्यंत निर्लज्जपणे! सरकारने नंतर गलगोटियाला हाकलून लावले, पण त्याला चार पटांचा मंडप मिळाला ज्यामध्ये तो ३५० कोटींच्या गुंतवणुकीबद्दल बोलला, एक थर्माकोल विमान घेतले जे विज्ञान मेळ्यातही नाही! मग खोदकाम करणाऱ्यांना एक व्हिडिओ सापडला की गलगोटिया सत्ताधारी भाजपला खूश करण्यासाठी पित्रोदांच्या काँग्रेसविरुद्धच्या विधानावर टीका करण्यासाठी बॅनर घेऊन विद्यार्थ्यांना पाठवत होता, ज्यांच्यापैकी कोणालाही ते कोणत्या राजकीय घोषणा देण्यासाठी आले होते याचा मुद्दा माहित नव्हता! आणि आवाज उठवणारे लोक कॅम्पसमध्ये चापलूसी निदर्शने आयोजित करत होते. इतके की तिथल्या एका प्राध्यापकाने, पोस्ट लिहिण्यासाठी बसलेल्या गुजराती डॉक्टरप्रमाणे, कोरोना विषाणू थाळी वाजवण्यापासून का पळून जातो यावर एक संशोधन पत्र देखील लिहिले होते! आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस याला म्हणतात, जे व्यवसायिक मनाने विज्ञानाला राजकारणात बदलते! आणि अशा मूर्खाला एकेकाळी खूप कठीण असलेल्या यूजीसी-एनएएसीचा ए+ ग्रेड मिळतो. आता, अनेक शैक्षणिक संस्थांप्रमाणे, त्यांच्या समितीत सुनील आंबेकरसारखे लोक आहेत. ज्यांची पात्रता ही त्यांची योग्यता नाही. त्यांना एका विशिष्ट विचारसरणीशी ओढ आहे.
अशी अनेक उदाहरणे आहेत. एआय समिटमध्ये, भारतासाठी चांगले काम करणाऱ्या स्मार्ट चष्म्यांबद्दल चर्चा झाली. असे चष्मे एक वर्षापूर्वी अमेरिकेत राहणाऱ्या लोकांकडून दैनंदिन वापरात दिसले होते आणि ते परदेशी ब्रँड्सच्या अमेझॉनवर उपलब्ध आहेत. तिथे सादर केलेल्या स्वदेशी एअर टॅक्सी मॉडेलची हीच परिस्थिती आहे. २०२३ मध्ये चिनी कंपनी एहोगने पहिल्यांदा एअर टॅक्सीचे कार्यरत मॉडेल सादर केल्यानंतरही, इतर कंपन्याही त्यात सहभागी आहेत. अलीकडेच, स्वदेशी महिंद्राने पीआर केला आहे की, त्यांच्या कारमध्ये 'जगातील पहिले' दा विंची सस्पेंशन आहे. त्यात काहीही नवीन नव्हते. ते आधीच इतरत्र वापरले जात आहे. टाटाने एसयूव्हीचे नाव सुमो असे ठेवले आहे, सुमन मुळगावकर, एक मर्सिडीज अभियंता, जी या प्रदेशात साफसफाई करण्यासाठी गेली होती, ती पाहिली आणि येथे डिझाइन करण्यास सुरुवात केली. मूळ डिझाइन वालचंद हिराचंदची प्रीमियर पद्मिनी किंवा अशोक लेलँड सारखी परदेशी डिझाइन होती. वरील विनोदातही तीन दशकांपूर्वी चीनचा उल्लेख नव्हता, आज चीनने बाकीचे विनोद केले आहे, सतत नवोपक्रम करून मेड इन चायना ची संपूर्ण प्रतिमा सुधारली आहे. आणि आपण, विमाने गाढवाच्या मूत्राने का उडतात आणि विमानात अगस्त्याच्या बॅटरीचे सूत्र काय होते यासारखे निरर्थक संशोधन केल्यानंतर, तेजसचा पराभव झाल्यानंतरही, आपण राफेल करार करतो, फ्रेंच अधिकाऱ्यांना बोलावतो आणि अमेरिकन आयफोन प्लांट उभारतो.
एकविसाव्या शतकाच्या पहिल्या दशकात जेव्हा अमेरिकेने आयटी क्रांती आणि इंटरनेट स्मार्टफोन सोशल नेटवर्कद्वारे संपूर्ण जग जिंकले, तेव्हा आपण म्हणायचो की, आपण उशीरा आहोत. चीनने तीच बस पकडली आणि उलट दिशेने आपली ट्रेन चालवली. आपण उपग्रहांपासून शस्त्रांपर्यंत, औषधांपासून मोबाईलपर्यंत काहीही बनवत नाही आहोत, हा स्तंभ तीन दशकांपासून ओरडत आहे. इतरांनी ते बनवल्यानंतर, आपण ते डीकोड करतो आणि कॉपी करतो किंवा अधिकार खरेदी करतो आणि ते एकत्र करतो. लस असो किंवा वाहने असोत, विज्ञानातील आपला स्वदेशी स्वावलंबन हा फक्त एक ढोंग आहे जो आपल्याला फसवतो. ज्यामध्ये फक्त लेबल किंवा स्टिकर स्वदेशी आहे. मूलभूत संकल्पना नाही!
परिणाम हा आहे, तर त्याचे कारण म्हणजे आपला गोलगोटिया ब्रँडचा शिक्षण जो सामान्य ते अगदी खालच्या दिशेने जात राहतो. जुन्या पिढीतील शिक्षक आणि संस्था सक्रिय असताना काय गुणवत्ता होती? आज अमेरिका, युरोप इत्यादी देशांमध्ये गुणवत्तेच्या बळावर जे विद्यार्थी टेक्नोक्रॅट किंवा सीईओ आहेत, ते सर्व त्या पिढीतच शिक्षित आहेत. तुम्हीच सांगा. गेल्या काही वर्षांपासून शिक्षणात बहुतेक भारतीयांचे 'गॅलगोशिएरायझेशन' झाले आहे, ज्यामध्ये सत्य बोलू शकणाऱ्या प्रतिभावान लोकांऐवजी राजकीय देखावा करणाऱ्या नियुक्त्या वाढत आहेत, त्यांना प्रथम भारतात शिक्षण दिले जाईल. निर्मला सीतारमण आणि एस जयशंकर यांच्यासारखे, कोणत्या प्रकारचे मुख्य मंत्री जेएनयूचे माजी विद्यार्थी आहेत? आणि बाकीचे सध्याचे, जेव्हा जेव्हा संधी मिळते तेव्हा ते परदेशात शिक्षण घेण्यासाठी जातात आणि हळूहळू तिथेच राहतात.
चीन किंवा सिंगापूरसारखे, खासदार त्यांच्या मायदेशी परतत नाहीत. जर ते परतले तर ते रस्त्यावरील उघड्या खड्ड्यात कधीच पडणार नाहीत याची हमी नाही. त्यांच्यात अजूनही ते जातीय आणि जातीय भांडणे आहेत. हवा, पाणी आणि अन्नामध्ये विषारी प्रदूषण आहे. नळातून थेट पाणी पिता येत नाही. मास्कशिवाय शहरांमध्ये हवा श्वास घेणे धोकादायक आहे. जगभरात अपघातांमध्ये मृत्युमुखी पडणाऱ्या निरर्थक वाहतुकीमुळे जास्त मृत्यू होतात. भ्रष्टाचार आणि सेन्सॉरशिप हे सर्जनशीलतेला कलंक लावणारे आहेत. म्हणूनच दरवर्षी भारतीय नागरिकत्व सोडणाऱ्यांची संख्या वाढत आहे!
फ्रान्स, ब्रिटन, दक्षिण कोरिया नंतर भारताने ग्लोबल एआय समिट आयोजित केले. खूप चांगले. आपण निःसंशयपणे प्रतिभावान शक्यतांचा देश आहोत. पण एआयचा युग जुन्या आयटीसारखा नसेल, जिथे तुम्ही कोणालाही प्रोजेक्टवर ठेवता आणि क्लायंट बिल भरतो. येथे, खोलीची आवश्यकता असेल, संशोधनाची आवश्यकता असेल आणि मौलिकता आवश्यक असेल. आणि हे सर्व घडत आहे जेव्हा एआयने अजूनही पृष्ठभागावर पारंपारिक प्रोग्रामिंगला हादरवून टाकले आहे. गेल्या दोन-तीन महिन्यांत, या क्षेत्रात अचानक स्फोट झाला आहे. 'क्लाउड' सारख्या साधनाने एकाच दिवसात बाजारात दहा टक्के बदल घडवून आणला आहे. हा केवळ नोकऱ्यांमध्ये बदल नाही, तर हा संपूर्ण 'कौशल्य-संतुलन' मध्ये बदल आहे. नवीन कथा अशा लोकांची असेल जे मशीनसोबत चालायला शिकतील, त्याच्या विरोधात नाही. जे लोक त्यांची विचारसरणी बदलत नाहीत त्यांना व्यवस्थेतून बाहेर फेकले जाईल. भारत सरकारच्या एआय समिटला सरकारच्या स्वतःच्या अप्रभावी शैक्षणिक परिसंस्थेने ग्रहण लावले आहे. मूर्खपणा आणि धूर्तपणाने शिक्षण देण्याऐवजी विकणारा आणि शोषण करणारा राजकीय आणि धार्मिक संगनमत असलेला वर्ग, आपण असा समाज निर्माण केला आहे जो केवळ प्रवेशालाच शैक्षणिक मानतो आणि फक्त गुणांनाच एक महत्त्वाचा टप्पा मानतो. इथे, तुम्ही कितीही हुशारीने अभ्यास केला तरी, एक अशिक्षित मंत्री जो अगदी कलेक्टर आणि कमिशनर आहे तोही नाचेल! लग्न नोंदणीमध्ये सुधारणा करून आपल्याला अजूनही तरुणांच्या मनात खड्डे पाडायचे आहेत. पण आपल्याला रस्त्यांवरील खड्डे भरण्याची गरज नाही. व्हॅलेंटाईन डेच्या दिवशी, काही अशिक्षित लोक हातात काठी आणि गळ्यात घामका घेऊन देशात कोण शक्तिशाली आहे हे दाखवत होते. हे भविष्यातील नेते आहेत जे प्रतिभावान तरुणांना किती स्वातंत्र्य मिळावे हे ठरवतील! इथे, बाबूपासून बाबापर्यंत, प्रत्येकजण व्हिडिओग्राफर आहे. देशाच्या नावाखाली कोणत्याही प्रकारचा लौकीचा व्यवसाय विकला जातो. सोसायटीच्या समित्यांपासून ते आपल्या धार्मिक स्थळांपासून आणि समुदायांपर्यंत विद्यापीठांपर्यंत, असे लोक वर्चस्व गाजवतात! प्रतिभावान लोक एकतर शांततेत आपले आयुष्य घालवतात किंवा गुदमरून परदेशात पळून जातात. तिथे ते खरे पराक्रम करतात, जे आपल्या भारतातील 'मध्यम' बदमाशांना नेहमीच चोरण्यासाठी आणि स्वतःचे लेबल चिकटवण्यासाठी उत्सुक असतात. अपवाद वगळता, फक्त त्यांनाच पैसे आणि सन्मान मिळतात.
मग? मूळचा भारतातील असलेला श्रीराम कृष्णन सारखा तरुण २००५ मध्ये अमेरिकेत गेला आणि अमेरिकन नागरिक बनला, राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्पचा एआयवरील मुख्य सल्लागार बनला आणि भारतातील एआय समिटमध्ये भाषण दिले जे भारताला येत्या काळात अमेरिकेच्या एआय प्लॅटफॉर्मवर विकसित करायचे आहे! अमेरिकेतील स्टॅनफोर्ड विद्यापीठातून संगणक विज्ञान आणि एआयमध्ये पीएचडी करणारा विशाल सिक्का जर्मन सॉफ्टवेअर दिग्गजांसोबत काम करत असे. नवीन भारत निर्माण करण्याचे स्वप्न घेऊन, ते इन्फोसिसचे पहिले नॉन-फाउंडर सीईओ बनले. त्यांचे व्हिजन असे होते की भारतीय आयटी उद्योग केवळ स्वस्त कामगार मॉडेलवर अवलंबून राहणार नाही तर नवोपक्रमातही नेतृत्व करेल.
२०१५ मध्ये, जेव्हा जगाला एआय म्हणजे काय हे देखील माहित नव्हते, तेव्हा त्यांनी चॅटजीपीटीसह ओपनएआयची क्षमता ओळखली होती आणि इन्फोसिसने त्यात गुंतवणूक करावी असे विचार केला होता. परंतु कंपनीच्या भारतीय बोर्डाने सायरस मिस्त्रींप्रमाणेच त्यांना नाकारले. विशाल सिक्का यांना एक शहाणपण जाणवले जे स्टॅनफोर्डचे वडीलही शिकवणार नाहीत. भारतातील बहुतेक लोक राजकीयदृष्ट्या नाविन्यपूर्ण संशोधनात नाही तर त्यांची प्रतिमा उजळवण्यात रस घेतात. व्यवसाय व्यापाराला अनुकूलता आहे. कमिशन एजंट प्रकार. आणि लोकांना धार्मिक जडत्वामुळे संकुचित विचारसरणी असलेल्या वडिलांच्या पसंतीत रस आहे, म्हणून त्यांना सत्य बोलणाऱ्यांना आवडत नाही. राजकारण्यांच्या दाव्यांमागे त्यांच्या ओळखीचा विकास आहे. सिक्का यांना इन्फोसिस आणि देश सोडावा लागला.
त्यानंतर सिक्का चिप उत्पादनाच्या अॅनाकोंडाप्रमाणे एनव्हीडियाच्या बोर्डात सामील झाले. आज, ओपन एआय (चॅटजीपीटी) सॅम ऑल्टमन, ज्यांनी २०२३ मध्ये पूर्वी म्हटले होते की, भारत दहा लाख डॉलर्सच्या गुंतवणुकीने एआयमध्ये पापडही तोडू शकत नाही, ते भारतात येत आहेत. तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, जर इन्फोसिसने विशाल सिक्का यांचे ऐकले असते तर आज त्या गुंतवणुकीचे मूल्य ४५ अब्ज डॉलर्स सुमारे चार लाख कोटी रुपये पेक्षा जास्त झाले असते. इन्फोसिस ही केवळ कामगार सेवा कंपनी नसती तर जगातील सर्वात मोठी तंत्रज्ञान मालक कंपनी असती. जर ती सुरू झाली असती तर इतरांनीही त्याचे अनुसरण केले असते. टीसीएससारखे. पण आपल्याला दूरदृष्टी आणि शहाणपण फायदेशीर वाटत नाही. फक्त परदेशी कणखर व्यक्तीच रामानुजन यांच्या लोकांचे कौतुक करते! जर तुम्हाला येथे टिकून राहायचे असेल आणि शांततेने जगायचे असेल तर तुम्हाला नेहा सिंग व्हावे लागेल, जी काही गोलोट्यासाठी गोलोट्या खाते! ट्रम्पच्या अमेरिकेत त्याच एआयमध्ये चॅटजीपीटी, जेमिनी आणि ग्रोक आहेत. चीनचे स्वतःचे डीपसिक आहे. अमेरिकन कंपन्यांना चिनी डेटा मिळणे अशक्य आहे, म्हणून या सर्व प्लॅटफॉर्मवर मोफत डेटाची आवश्यकता आहे. प्रशिक्षणासाठी ते भारतात जास्त आहे. त्याचा वापर करून, त्यांनी एक चांगले मॉडेल देखील तयार केले आहे. आणि आपण अजूनही घोषणा देत आहोत. कारण अमेरिका, युरोपमधील स्कॅन्डिनेव्हिया, कोरिया, जपान आणि चीन इत्यादी छोटे देश त्यांच्या शिक्षणाचा पाया मजबूत ठेवतात. तिथे, चुकीच्या युक्त्यांऐवजी, ते व्यवस्थापन अशा लोकांना सोपवतात जे वेगवेगळ्या कल्पना आणि गुणवत्तेला पात्र आहेत. ते संशोधन आणि सर्जनशीलतेला जागा देतात. नोकरशाही लोकांच्या खाजगी जीवनात हस्तक्षेप करत नाही. शिक्षणात, विज्ञानाला प्रथम स्थान दिले जाते आणि धर्माला वैयक्तिक क्रियाकलाप म्हणून ठेवले जाते.
आपल्याला आता आकडेवारीची फेरफार कळली आहे. साखर न खाता मधुमेहाचा अहवाल सामान्य स्थितीत आणण्यासारखे आहे. म्हणूनच आपण म्हणतो की आपण नवोपक्रम निर्देशांकात पुढे गेलो आहोत. परंतु आपण शैक्षणिक संस्था आणि सरकारसह संशोधन आणि विकास क्रमवारीत ८६ व्या स्थानावर आहोत हे आपण लपवतो. आपण अद्याप जग वापरत असलेला वेब ब्राउझर तयार केलेला नाही. आपण निर्माण केलेल्या डेटापैकी एक चतुर्थांश डेटा देखील संग्रहित करू शकत नाही. आपले शिक्षण खुशामत आणि खुशामत करून पुढे जाण्यासाठी मॉडेल प्रदान करते. कुतूहल आणि नवोपक्रमाद्वारे नाही. खाजगी कंपन्या एआयमध्ये सातशे अब्ज डॉलर्सची जागतिक बाजारपेठ पाहतात, ज्यामध्ये शेकडो नोकऱ्या अजून गमावल्या नाहीत. जीवन, मनोरंजन, सर्वकाही बदलणार आहे. अमेरिका आणि चीनने संशोधन आणि विकासात १०९ अब्ज डॉलर्स आणि १२५ दशलक्ष डॉलर्सची गुंतवणूक केली आहे. हा असा देश आहे जिथे वसिष्ठांपासून चाणक्यापर्यंत शिक्षण सिंहासनापासून स्वतंत्र असल्याच्या कथा सांगितल्या जातात. आज शिक्षण हे एक गोंधळलेले गोंधळ बनले आहे कारण तथाकथित स्वयं-वित्तपुरवठा संस्था देखील अप्रत्यक्षपणे राज्यावर अवलंबून आहेत. अनेक घुबड जे रंगमंचावर डोलू शकतात परंतु अभ्यासात प्रकाश नसतात ते शैक्षणिक संस्थांमध्ये गंभीर मनाचे मालक म्हणून बसले आहेत जे वाचन करतात, विचार करतात, भटकतात. संस्कृतीच्या नावाखाली, आपण धार्मिक भूतकाळाकडे पाहतो, वैज्ञानिक भविष्याकडे नाही. आणि जनतेला या प्रकरणाची पर्वा नाही. त्यांच्यासाठी, एआय समिट देखील एक कार्यक्रम आहे. तो प्रतिभेचा आत्मपरीक्षण नाही. माझी इच्छा आहे की, भारतात निवडणुकांचे व्यवस्थापन जितके शिक्षण आहे तितकेच शिक्षण झाले पाहिजे!
'आपल्या दोन सर्वात मोठ्या समस्या आहेत: कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि नैसर्गिक मूर्खपणा.'
