सरकार 'मानसिक नक्षलवाद्यांना' घाबरते

नरेंद्र मोदींच्या अलोकतांत्रिक नेतृत्वाचे आणखी एक उदाहरण १५ ऑगस्ट रोजी, ८० व्या स्वातंत्र्यदिनी, लाल किल्ल्यावरून केलेल्या त्यांच्या भाषणात स्पष्ट झाले. त्यांनी आपल्या राजकीय आणि वैचारिक विरोधकांचे वर्णन करण्यासाठी 'मानसिक नक्षलवादी' हा शब्दप्रयोग वापरला. स्वतःला जगातील सर्वात शक्तिशाली नेत्यांपैकी एक मानणारे नरेंद्र मोदी संसदेत विरोधकांना सामोरे जाऊ शकत नाहीत, किंवा आपल्या विरोधकांचे म्हणणे ऐकण्यासाठी जंतर मंतरवर जाऊ शकत नाहीत. पण जेव्हा तरुण पिढी सर्वस्व पणाला लावून आपल्या हक्कांची मागणी करते, तेव्हा ते त्यांना 'मानसिक नक्षलवादी' ठरवतात. नेमके हेच मोदीजींनी केले आहे. त्यांनी असेही म्हटले की नागरी संरक्षण दलात एक 'स्वयंसेवक दल' तयार केले पाहिजे. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, मोदी तरुणांच्या एका गटाला दुसऱ्या गटाविरुद्ध उभे करण्याबद्दल बोलत आहेत, कारण हे स्वयंसेवक निश्चितपणे संघातूनच येणार आहेत. जंतर मंतरवर पेलेट गन आणि खिळे ठोकलेल्या काठ्यांचा वापर ही काही साधी गोष्ट नव्हती, आणि आता मोदींनी आपल्या विरोधकांना चिरडून टाकण्यासाठी एक नवीन पद्धत प्रस्तावित केली आहे.

मोदी सरकारने देशाच्या ८० व्या स्वातंत्र्य दिनाच्या सोहळ्यासाठी 'विकसित भारतासाठी युवाशक्ती - २०४७' ही अधिकृत संकल्पना निश्चित केली होती. गेल्या काही महिन्यांपासून मोदी सरकारविरोधात तरुणांमध्ये वाढणारा संताप पाहता, त्यांना शांत करण्यासाठी सरकारने विशेष पावले उचलणे स्वाभाविक होते. तथापि, पंतप्रधानांनी आपल्या भाषणात 'जागरूक नक्षलवादी' या शब्दाचा वापर करून सर्व काही बिघडवून टाकले. लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून केलेल्या आपल्या भाषणात त्यांनी म्हटले की, ज्या नक्षलवाद्यांनी शस्त्रे उचलली होती त्यांच्यावर कारवाई करण्यात आली असली तरी, आता देशाला सतर्क राहून 'जागरूक नक्षलवाद्यांना' वेगळे करण्याची गरज आहे. 'जागरूक नक्षलवादी' ही भारतीय कायद्यात परिभाषित केलेली अधिकृत श्रेणी नाही. केवळ या राजकीय लेबलच्या आधारावर एखाद्या व्यक्तीला गुन्हेगार मानले जाऊ शकत नाही. कोणत्याही फौजदारी आरोपाला कायदा आणि पुराव्याची प्रक्रिया लागू होते. पण मोदीजींनी ज्या प्रकारे सांगितले की देशाला आता "मानसिक नक्षलवाद्यां"पासून सावध राहण्याची आणि त्यांना वेगळे पाडण्याची गरज आहे. आता, या आव्हानाच्या एका वेगळ्या स्वरूपाला सामोरे जाणे आवश्यक आहे, हे स्पष्ट आहे की ते आपल्या विरोधकांना चिरडून टाकण्याचे आवाहन करत आहेत आणि समाजातील एका विशिष्ट वर्गाला भडकवत आहेत. आपल्या भाषणात, पंतप्रधानांनी "मानसिक नक्षलवाद्यां"ना ओळखण्यासाठी कोणत्याही व्यक्ती, संघटना, पत्रकार, शिक्षणतज्ज्ञ, राजकीय पक्ष किंवा सामाजिक गटाचे नाव घेतले नाही. तथापि, मोदी सरकार आणि भाजपने यापूर्वी विरोधी पक्षनेते, सरकारविरोधी पत्रकार, नाट्य कलाकार, लेखक, कवी, चित्रपट निर्माते आणि दिग्दर्शकांना "शहरी नक्षलवादी" म्हणून संबोधले आहे. त्यामुळे, जंतर मंतर आंदोलक आणि राहुल गांधींच्या विद्यार्थी आंदोलनाची आठवण करून देणारा "शहरी नक्षलवादी" वरून "मानसिक नक्षलवादी" हा शब्दप्रयोग, केवळ या कार्यक्रमाला उपस्थित असलेल्या तरुणांना लक्ष्य करण्याच्या उद्देशाने केला गेला आहे, हे समजणे कठीण नाही.

खरं तर, "शहरी नक्षलवादी" हा शब्द अधिकृत शब्दकोशात अस्तित्वातच नाही; मोदी सरकारच्या एका प्रतिनिधीने स्वतः संसदेत हे सांगितले. ११ मार्च २०२० रोजी, राज्यसभेत टीएमसी खासदार शांता छेत्री यांनी विचारलेल्या एका प्रश्नाला (अतारांकित प्रश्न क्र. १९७८) उत्तर देताना, केंद्रीय गृह राज्यमंत्री जी. किशन रेड्डी यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, भारत सरकारच्या गृह मंत्रालयाकडून 'शहरी नक्षलवादी' ही संज्ञा वापरली जात नाही. त्यांनी पुढे स्पष्ट केले की, जरी सरकारच्या राष्ट्रीय धोरण आणि कृती आराखड्यात शहरी कारवायांसह डाव्या विचारसरणीच्या अतिरेकीपणाच्या (LWE) सर्व प्रकारांचा समावेश असला तरी, भारतीय कायदा किंवा धोरणांतर्गत 'शहरी नक्षलवादी' यांचे कोणतेही अधिकृत वर्गीकरण किंवा व्याख्या नाही.

'शहरी नक्षलवादी' ही संज्ञा सरकारच्या शब्दकोशात नव्हती, तरीही मोदी आणि भाजपच्या धोरणांना विरोध करणाऱ्या समाजातील मोठ्या घटकांना 'शहरी नक्षलवादी' असे संबोधून त्यांचा वारंवार अपमान आणि छळ केला गेला. आता, तरुणांसोबतही तेच करण्याचा कट रचला गेला आहे. 'सजग नक्षलवादी' या शब्दाऐवजी 'शहरी नक्षलवादी' हा शब्दप्रयोग वापरणे हा लोकशाहीला एक मोठा धक्का आहे. तथापि, गेल्या बारा वर्षांतील मोदी सरकारची वृत्ती पाहता, त्यांच्याकडून यापेक्षा अधिक काही अपेक्षा करता येणार नाही. यापूर्वी शेतकऱ्यांना खलिस्तानी आणि शाहीन बाग आंदोलकांना पाकिस्तानी म्हटले गेले आहे. आता, तरुणांना दुसरे काहीही बोलता न आल्याने मोदींनी त्यांना 'बुद्धीहीन नक्षलवादी' म्हटले आहे. पण मोदी हे विसरले की सरन्यायाधीशांनी वापरलेल्या 'झुरळ' या शब्दामुळे 'झुरळ जनता पार्टी' आंदोलनाला सुरुवात झाली होती. आता, जैनजी पुन्हा एकदा 'बुद्धीहीन नक्षलवादी' या शब्दाचा मीम म्हणून वापर करून त्यांच्या योजनांना सुरुंग लावण्याची शक्यता आहे. योगायोगाने, 'बुद्धीहीन नक्षलवादी जनता पार्टी'बद्दलचे मीम्सदेखील सोशल मीडियावर फिरू लागले आहेत.

बोलीभाषेत, अनौपचारिकपणे, मतभेद किंवा विरोधी विचार असलेल्यांना अनेकदा 'बुद्धीहीन', 'मानसिकदृष्ट्या दिवाळखोर' म्हटले जाते. परंतु जेव्हा पंतप्रधानपदावर बसलेली व्यक्ती आपल्या विरोधकांना 'मेंदू नसलेले नक्षलवादी' संबोधते, तेव्हा हे समजून घेतले पाहिजे की लोकशाहीला हुकूमशाहीचा गंभीर आजार जडला आहे आणि त्यावर लवकरात लवकर तोडगा काढला पाहिजे.