भागवत यांच्या भाषणामागे १०० वर्षांची मोठी कहाणी दडलेलीय. प्रश्न असा आहे की, नागपूरपासून सुरू झालेला संघाचा न्यूयॉर्कपर्यंत कसा पोहोचला? संघाच्या शाखा भारताच्या सीमेपलीकडे कधी गेल्या? अमेरिकेतील भारतीय स्थलांतरितांमध्ये संघाशी संबंधित संघटनांचा विस्तार कसा झाला? आणि २०२६ मध्ये मोहन भागवत यांचा अमेरिका दौरा संघासाठी महत्त्वाचा का मानला जातो? १९२५ चे नागपूर आजच्या न्यूयॉर्कशी जोडले जाते का? २७ सप्टेंबर १०२५ रोजी विजयादशमीच्या दिवशी डॉ.केशव बळीराम हेडगेवार यांनी नागपुरात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना केली. त्यावेळी त्याची व्याप्ती मर्यादित होती. शाखांद्वारे स्वयंसेवकांना एकत्र आणणे, शिस्त, शारीरिक प्रशिक्षण आणि वैचारिक चर्चा हा संस्थेच्या कार्याचा आधार बनला.
हळूहळू हे शाखा मॉडेल नागपुरातून बाहेर पडले. वेगवेगळ्या शहरांमध्ये शाखा सुरू झाल्या आणि स्वयंसेवकांचे जाळे वाढत गेले. संघाच्या संघटनात्मक रचनेचा सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे संघटनेचा विस्तार व्यक्तीगत आणि शाखा ते शाखा असा होता. हे मॉडेल पुढे संघाला भारताबाहेर जाण्यासाठी आधार बनले. संघाचा परदेश प्रवास एका दिवसाने किंवा एका निर्णयाने सुरू झालेला नाही. भारतीय वंशाचे लोक जगाच्या विविध भागात स्थायिक झाल्याने स्वयंसेवकांचे जाळेही विस्तारत गेले. परदेशात संघाशी संबंधित कामासाठी हिंदू स्वयंसेवक संघ सारख्या संघटना विकसित झाल्या. येथे स्थानिक परिस्थितीनुसार कामाचे स्वरूप बदलण्यात आले. भारतीय वंशाच्या लोकांमधील सांस्कृतिक सहभाग, हिंदू परंपरांचे ज्ञान, युवा उपक्रम आणि सामाजिक सेवा हे त्याचे प्रमुख भाग बनले. भारतात संघ म्हणजे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ, तर परदेशात एचएसएस हे नाव वापरले जायचे. हा फरक स्वतःच दर्शवितो की संस्थेने परदेशात आपले कार्य प्रवासी समाजाच्या संदर्भाशी जुळवून घेतले. अमेरिकेतील संघाशी संबंधित नेटवर्क समजून घेण्यासाठी भारतीय स्थलांतराची कहाणीही समजून घेतली पाहिजे. १९६६ नंतर, अमेरिकन इमिग्रेशन कायद्यातील बदलांमुळे, भारतातून मोठ्या संख्येने विद्यार्थी आणि व्यावसायिक अमेरिकेत आले. डॉक्टर, अभियंते, शास्त्रज्ञ आणि इतर व्यावसायिक अमेरिकन शहरांमध्ये स्थायिक होऊ लागले. भारतीय-अमेरिकन समुदाय जसजसा वाढत गेला, तसतशी सांस्कृतिक आणि धार्मिक संघटनांची गरज भासू लागली. या वातावरणात संघाशी निगडित नेटवर्क्सनीही अमेरिकेत आपले कार्य वाढवले.
हिंदू स्वयंसेवक संघ अमेरिकाच्या मते, संस्थेची १९८९ मध्ये ना-नफा संस्था म्हणून नोंदणी करण्यात आली होती. तिच्या कार्यक्रमांमध्ये सांस्कृतिक उपक्रमांसह सामाजिक सेवा आणि समुदाय-आधारित उपक्रमांचा समावेश आहे. म्हणजेच अमेरिकेतील संघाची कहाणी ही केवळ भारतातून तिथली संघटना नेण्याची कथा नाही. भारतीय डायस्पोराच्या विस्तारासह हा एक समांतर संघटनात्मक प्रवासही आहे. असे नाही. हा या कथेचा मनोरंजक भाग आहे. भारतात संघाची ओळख शाखा आणि राष्ट्रीय समाजाशी संबंधित संघटनात्मक कार्यातून निर्माण झाली. अमेरिकेत काम करताना स्थानिक कायदे, सामाजिक रचना आणि प्रवासी समुदायाच्या गरजा लक्षात ठेवाव्या लागतात. त्यामुळे परदेशातही संघाशी संबंधित संस्थांनी सांस्कृतिक कार्यक्रम, कौटुंबिक उपक्रम, बाल व युवकांचे कार्यक्रम आणि सेवाकार्यावर भर दिला. इथे संघासमोर आणखी एक आव्हान होते. अमेरिकेत जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या भारतीय वंशाच्या नव्या पिढीला तिच्या सांस्कृतिक ओळखीशी जोडणे.
संघाच्या १०० वर्षे पूर्ण झाल्याच्या वर्षाचे या दौऱ्याला विशेष महत्त्व आहे. शताब्दी वर्षात संघ केवळ भारतात आपला संघटनात्मक विस्तार पाहत नाही, तर परदेशात स्थायिक झालेल्या भारतीय वंशाच्या लोकांशी संवाद साधण्यालाही महत्त्व देत आहे. मोहन भागवत यांचा अमेरिका, कॅनडा आणि ब्रिटनचा दौरा हा या व्यापक संपर्क मोहिमेचा एक भाग आहे. याआधी संघाचे सरकार्यवाह दत्तात्रेय होसाबळे यांनी अमेरिका, ब्रिटन आणि जर्मनीलाही भेट दिली होती. हे सूचित करते की संघासाठी परदेशात राहणारा भारतीय वंशाचा समुदाय आता केवळ स्थलांतरित समाज नाही तर सांस्कृतिक आणि वैचारिक संवादाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. भागवत यांनी न्यूयॉर्कमधील भाषणात विविधता, मानवता आणि सामाजिक एकतेवर भर दिला. भारतीय समाजातील विविधता अधोरेखित करताना ते म्हणाले की, भिन्न धार्मिक ओळख असूनही मानवता समान आहे. त्यांच्या भाषणात भारतीय-अमेरिकनांसाठीही स्पष्ट संदेश होता. त्यांची भारतीय सांस्कृतिक मुळे टिकवणे महत्त्वाचे आहे, परंतु ते ज्या देशात राहतात त्या देशाप्रती जबाबदारी आणि निष्ठाही तितकीच महत्त्वाची आहे. म्हणजेच भागवतांच्या संदेशात दोन ओळखी एकत्र दिसत आहेत. भारतीय सांस्कृतिक मुळे आणि अमेरिकन नागरिकत्व/निर्वासित जीवनाच्या जबाबदाऱ्या.
न्यूयॉर्कमध्ये भागवत यांनी भारतातील मुस्लीम समाजाचे अस्तित्व आणि त्यांच्याशी असलेले सामाजिक संबंध यावरही भाष्य केले. भारताच्या अस्मितेला विविधतेशी जोडताना ते म्हणाले की, मुस्लिमांना भारतापासून वेगळे करण्याचा विचार भारतीय दृष्टिकोनानुसार नाही. असा विचार करणारा हिंदू असू शकत नाही. हे विधानही महत्त्वाचे आहे कारण संघाच्या विचारसरणीबाबत परदेशात अनेक दिवसांपासून वाद सुरू आहेत. अशा स्थितीत भागवतांनी अमेरिकन व्यासपीठावरून सामाजिक ऐक्य आणि मानवतेवर दिलेला भर संघाच्या जागतिक प्रतिमेबाबत सुरू असलेल्या चर्चेलाही जोडतो. भागवत यांच्या कार्यक्रमाला एकीकडे भारतीय-अमेरिकन समुदायातील लोक मोठ्या संख्येने उपस्थित असताना दुसरीकडे संघावर टीका होत आहे. अमेरिकेतील काही राजकीय आणि सामाजिक गट संघाच्या विचारसरणीवर प्रश्न उपस्थित करत आहेत. भागवत यांच्या कार्यक्रमाबाबत न्यूयॉर्कमध्येही निदर्शने आणि राजकीय चर्चा पाहायला मिळाली. संघाला ही टीका मान्य नाही. हिंदू समाजाचे संघटन करणारी आणि सामाजिक-सांस्कृतिक क्षेत्रात काम करणारी ही संघटना आहे, असे संघाचे म्हणणे आहे. त्यामुळे न्यूयॉर्क स्टेज हे केवळ भाषणाचे व्यासपीठ नव्हते. संघाची विचारधारा, तिचे जागतिक अस्तित्व आणि समीक्षकांचे प्रश्न एकत्र दिसणारे हे व्यासपीठ बनले.
नागपूर ते न्यूयॉर्क हा प्रवास केवळ संस्थेच्या विचारविस्ताराची कहाणी आहे. १९२५ मध्ये नागपुरात सुरू झालेली ही संस्था आज भारताबाहेरही सक्रिय नेटवर्कशी जोडलेली आहे. या प्रवासात भारतीय प्रवासी समुदायाची भूमिका खूप महत्त्वाची ठरली आहे. भारताबाहेर राहणाऱ्या लोकांसाठी संस्कृती आणि अस्मितेचा प्रश्न अनेकदा अधिक महत्त्वाचा बनतो. संघाशी संबंधित संघटनांनी या गरजेला त्यांच्या कार्याचा आधार बनवला. शाखापासून सुरू झालेली संघटनात्मक शैली परदेशात सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि सामुदायिक उपक्रमांच्या रूपाने दिसून आली. येत्या १०० वर्षात संघाची जागतिक भूमिका काय असेल हा आता सर्वात मोठा प्रश्न आहे. पहिल्या शतकात संघाने संघटना निर्माण आणि विस्तारावर भर दिला. दुसऱ्या शतकात त्याला वेगळ्या प्रकारच्या आव्हानाला सामोरे जावे लागणार आहे. जागतिक समाजात आपली विचारधारा समजावून सांगण्यासाठी, नवीन पिढीशी संवाद साधण्यासाठी आणि विविध देशांच्या सामाजिक आणि राजकीय संवेदनशीलतेमध्ये आपली ओळख टिकवून ठेवण्यासाठी. भागवत यांचे न्यूयॉर्कमधील भाषण या बदलत्या भूमिकेकडे निर्देश करते. नागपूर शाखेपासून सुरू झालेली ही कथा आता अशा शहरात पोहोचली आहे जिथे जगातील विविध संस्कृती आणि कल्पना एकत्र पाहायला मिळतात. यामुळेच RSS@100 मध्ये मोहन भागवत यांचा अमेरिका दौरा हा केवळ विदेश दौरा नसून संघाच्या १०० वर्षांच्या प्रवासाचे महत्त्वाचे चित्र आहे. या कथेला 'नागपूर ते न्यूयॉर्क' असे म्हणणे बहुधा अपूर्ण ठरेल. खरी कथा म्हणजे स्थानिक संस्थेचे राष्ट्रीय आणि नंतर जागतिक नेटवर्कमध्ये हळूहळू होणारे परिवर्तन. १९२५ ला नागपूर युनियनची सुरुवात झाली. आजचे न्यूयॉर्क हे त्याच्या जागतिक संवादाचे प्रतीक बनत आहे. १०० वर्षात संघाने अनेक राजकीय, सामाजिक आणि वैचारिक वादांना तोंड दिले आहे. त्याची भूमिका आणि विचारधारा भारताबरोबरच परदेशातही चर्चेत आहे. मात्र शताब्दी वर्षात मोहन भागवत अमेरिकन मंचावर उभे राहून हेच दाखवून देतात की संघाची कहाणी आता केवळ भारताचीच राहिली नाही.
येत्या १०० वर्षांत ही कथा कोणत्या दिशेने जाईल, याचे उत्तर येणारा काळच देईल. पण एक गोष्ट स्पष्ट आहे. नागपूरपासून सुरू झालेला प्रवास आता न्यूयॉर्कपर्यंत पोहोचला आहे आणि या प्रवासात RSS@100 ची सर्वात मोठी कथा दडलेली आहे.
No comments:
Post a Comment