वसंत मून : बाबासाहेबांच्या विचारांचे जतनकर्ते

इतिहास घडविणाऱ्या व्यक्तींची नावे इतिहासाच्या मुख्य पानांवर ठळक अक्षरांनी लिहिली जातात; परंतु तो इतिहास पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी आयुष्य खर्ची घालणाऱ्या व्यक्ती अनेकदा त्या इतिहासाच्या सावलीत राहतात. डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार, लेखन, भाषणे, पत्रव्यवहार, हस्तलिखिते आणि सामाजिक-राजकीय कार्याचा प्रचंड दस्तऐवजी ठेवा आज संशोधक, विद्यार्थी आणि सामान्य वाचकांसाठी उपलब्ध आहे, यामागे अनेक व्यक्तींचे परिश्रम आहेत. त्या परिश्रमांमध्ये वसंत मून यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ते केवळ लेखक नव्हते, केवळ संपादक नव्हते आणि केवळ सरकारी अधिकारीही नव्हते. ते एक संशोधक, दस्तऐवज-संकलक, संपादक, लेखक आणि आंबेडकरी समाजजीवनाचे संवेदनशील नोंदकर्ते होते. विशेषतः महाराष्ट्र शासनाच्या वतीने प्रकाशित झालेल्या Dr.Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches या विशाल वाङ्मयीन प्रकल्पाशी त्यांचे नाव जोडले गेले आणि बाबासाहेबांच्या विखुरलेल्या लेखनाला व्यवस्थित, संशोधनक्षम आणि सार्वजनिक स्वरूप देण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

      वसंत मून यांचा जन्म जानेवारी १९३२ मध्ये झाला. त्यांनी एम.ए.पर्यंत शिक्षण घेतले आणि महाराष्ट्र शासनाच्या सेवेत विविध जबाबदाऱ्या पार पाडल्या. त्यांच्या जीवनाचा सामाजिक आणि वैचारिक संदर्भ समजून घेतल्याशिवाय त्यांच्या पुढील कार्याचे महत्त्व पूर्णपणे समजत नाही. नागपूरच्या सामाजिक वातावरणात वाढलेल्या मून यांनी जातिभेद, अस्पृश्यता, दारिद्र्य आणि सामाजिक विषमता यांचे अनुभव जवळून घेतले. त्याच काळात डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा आणि चळवळीचा प्रभाव महाराष्ट्रातील दलित समाजाच्या जीवनात खोलवर रुजत होता. शिक्षण, संघटन आणि संघर्ष यांचा संदेश समाजाच्या विविध स्तरांपर्यंत पोहोचत होता. बाबासाहेबांच्या विचारांमुळे हजारो कुटुंबांच्या जीवनदृष्टीत परिवर्तन होत होते. वसंत मून यांचे आयुष्य या सामाजिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेचे एक महत्त्वाचे साक्षीदार बनले.

      मून यांच्या जीवनातील एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे महाराष्ट्र शासनाच्या डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशनाच्या कामाशी त्यांचा संबंध. १९७८ पासून ते या कार्याशी विशेष कार्यकारी अधिकारी म्हणून जोडले गेले. बाबासाहेबांच्या जीवनकार्याशी संबंधित कागदपत्रे, लेखन आणि इतर साहित्य शोधणे, त्यांचे वर्गीकरण करणे, त्यांचे संपादन करणे आणि ते प्रकाशित करण्यासाठी आवश्यक प्रक्रिया पार पाडणे ही अत्यंत जबाबदारीची कामे होती. हे काम वरकरणी सरकारी प्रकाशनाच्या चौकटीतले वाटले, तरी त्यामागे असलेले संशोधनाचे स्वरूप अत्यंत व्यापक होते. कारण बाबासाहेबांनी आयुष्यभर लिहिलेल्या सर्वच साहित्याची व्यवस्थित पुस्तकरूपाने मांडणी त्यांच्या हयातीत झालेली नव्हती. अनेक कागदपत्रे, टिपणे, हस्तलिखिते आणि अपूर्ण लिखाण वेगवेगळ्या ठिकाणी विखुरलेले होते. त्यामुळे त्यांचे संकलन करणे म्हणजे केवळ कागदपत्रे एका ठिकाणी जमा करणे नव्हते; तर प्रत्येक दस्तऐवजाचा संदर्भ, कालखंड, विषय आणि बाबासाहेबांच्या इतर लेखनाशी असलेला संबंध तपासणे आवश्यक होते.

      या संदर्भात १८ सप्टेंबर १९८१ हा दिवस विशेष महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत संपादकीय नोंदीनुसार बाबासाहेबांशी संबंधित कागदपत्रे असलेल्या पाच लोखंडी ट्रंकांचा ताबा वसंत मून यांनी महाराष्ट्र शासनाच्या वतीने घेतला. या ट्रंकांमध्ये असलेल्या साहित्याच्या आधारे पुढील संशोधन आणि संपादनकार्याला मोठी चालना मिळाली. आजच्या डिजिटल युगात हजारो कागदपत्रांचे वर्गीकरण काही तांत्रिक साधनांच्या साहाय्याने करणे तुलनेने सोपे वाटू शकते; पण त्या काळात ही प्रक्रिया पूर्णपणे वेगळ्या पद्धतीने करावी लागत होती. हस्तलिखिते वाचणे, वेगवेगळ्या कागदांच्या तुकड्यांचा परस्पर संबंध ओळखणे, त्यातील मजकूर निश्चित करणे, त्याची योग्य क्रमवारी लावणे आणि नंतर तो प्रकाशित करण्यायोग्य स्वरूपात आणणे हे अत्यंत संयम, अभ्यास आणि बारकाई मागणारे काम होते. म्हणूनच वसंत मून यांच्या संपादकीय कार्याकडे केवळ ‘संकलन’ म्हणून पाहणे त्यांच्या योगदानाला कमी लेखणे ठरेल.

      डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या लेखनाचा प्रचंड विस्तार पाहिला तर मून यांच्यासमोरचे काम किती मोठे होते याची कल्पना येते. अर्थशास्त्रापासून धर्मापर्यंत, जातिव्यवस्थेपासून राजकारणापर्यंत, कामगार प्रश्नांपासून संविधानापर्यंत, प्रांतरचना, भाषावार राज्ये, अल्पसंख्याकांचे अधिकार, स्त्रियांचे अधिकार, प्रतिनिधित्व, अस्पृश्यता, बौद्ध धम्म, हिंदू धर्माची चिकित्सा आणि भारतीय लोकशाहीची रचना अशा असंख्य विषयांवर बाबासाहेबांनी लेखन केले. या लेखनाचा मोठा भाग विविध काळात, विविध नियतकालिकांत, सरकारी अहवालांमध्ये, सभांच्या कागदपत्रांत किंवा स्वतंत्र पुस्तिकांच्या रूपात प्रकाशित झाला होता; तर काही साहित्य अप्रकाशित किंवा अपूर्ण स्वरूपात राहिले होते. या सर्व साहित्याला विषयवार आणि कालानुक्रमिक संदर्भात उपलब्ध करून देण्याचे काम म्हणजे एका अर्थाने बाबासाहेबांच्या बौद्धिक वारशाचे पुनरुज्जीवनच होते.

      याच पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्र शासनाने प्रकाशित केलेली Dr.Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches ही मालिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते. या मालिकेला सामान्यतः BAWS म्हणून ओळखले जाते. या खंडांमुळे बाबासाहेबांचे लेखन एका व्यापक संदर्भसंग्रहाच्या रूपात अभ्यासकांसमोर आले. पहिल्या खंडाच्या संकलनापासून पुढील अनेक खंडांपर्यंत वसंत मून यांचे नाव संकलक किंवा संपादक म्हणून दिसते. विविध खंडांमध्ये बाबासाहेबांचे सामाजिक, आर्थिक, राजकीय, धार्मिक आणि घटनात्मक विचार संकलित करण्यात आले. त्यामुळे बाबासाहेबांचा अभ्यास केवळ निवडक लोकप्रिय भाषणांपुरता किंवा काही प्रसिद्ध घोषणांपुरता मर्यादित राहिला नाही; त्यांच्या विचारांची व्यापकता, सातत्य आणि बौद्धिक खोली अभ्यासकांना अधिक स्पष्टपणे समजू लागली.

      वसंत मून यांच्या कार्यातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे बाबासाहेबांच्या अप्रकाशित लेखनाचे संपादन. #Riddles_in_Hinduism याचे उदाहरण विशेष उल्लेखनीय आहे. हा बाबासाहेबांचा महत्त्वाचा वैचारिक ग्रंथ असून त्यातील अनेक भाग त्यांच्या हयातीत स्वतंत्र पुस्तक म्हणून प्रकाशित झाले नव्हते. महाराष्ट्र शासनाने तो BAWS च्या चौथ्या खंडात प्रकाशित केला. त्या खंडावर “Compiled by Vasant Moon” अशी स्पष्ट नोंद आहे. यावरून मून यांची भूमिका किती महत्त्वाची होती हे दिसते. एखाद्या अपूर्ण किंवा विखुरलेल्या हस्तलिखिताला प्रकाशित स्वरूप देताना संपादकाला मूळ लेखकाच्या आशयाशी प्रामाणिक राहावे लागते. कोणता मजकूर कुठे जोडायचा, कोणती नोंद मूळ आहे, कोणता भाग नंतरचा आहे, मजकुराचा संदर्भ काय आहे, याचा विचार करावा लागतो. त्यामुळे अशा साहित्याचे संपादन ही अत्यंत #जबाबदारीची बौद्धिक प्रक्रिया असते.

      मून यांच्या कार्याचे महत्त्व विशेषतः संविधानाच्या संदर्भात अधिक जाणवते. डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांचे संविधाननिर्मितीतील योगदान समजून घेण्यासाठी Dr.Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches, Vol. 13 हा अत्यंत महत्त्वाचा संदर्भग्रंथ आहे. या खंडाचे स्वरूपच बाबासाहेबांच्या संविधाननिर्मितीतील भूमिकेवर केंद्रित आहे. संविधान सभा, मूलभूत अधिकार, मसुदा संविधान, Drafting Committee, संघराज्य रचना, अनुसूचित क्षेत्रे आणि विविध घटनात्मक प्रश्नांशी संबंधित साहित्य या माध्यमातून अभ्यासकांना उपलब्ध होते. त्यामुळे बाबासाहेबांना केवळ “संविधानाचे शिल्पकार” या एका वाक्यात बंदिस्त करण्याऐवजी त्यांच्या घटनात्मक विचारांची प्रत्यक्ष कागदपत्रांमधून चिकित्सा करण्याची संधी मिळते. मून यांच्या संपादनामुळे आणि संकलनामुळे या संदर्भसाहित्याला शैक्षणिक महत्त्व प्राप्त झाले.

      बाबासाहेबांचे संपूर्ण लेखन वसंत मून यांनी एकट्याने शोधले किंवा संपादित केले, असे म्हणणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. BAWS हा महाराष्ट्र शासनाचा व्यापक संपादकीय आणि प्रकाशन प्रकल्प होता. त्यामध्ये अनेक संशोधक, संपादक आणि सहकारी सहभागी होते. वेगवेगळ्या खंडांमध्ये वेगवेगळ्या व्यक्तींचे संपादन व संकलनकार्य आहे. परंतु या विशाल प्रकल्पाच्या सुरुवातीच्या आणि महत्त्वाच्या टप्प्यांमध्ये वसंत मून यांची भूमिका लक्षणीय होती. म्हणून त्यांचे योगदान अधोरेखित करताना त्यांना या प्रचंड दस्तऐवजीकरणाच्या कामातील प्रमुख संकलक-संपादक आणि संशोधक म्हणून पाहणे अधिक अचूक ठरते.

      वसंत मून यांची ओळख केवळ बाबासाहेबांच्या साहित्याचे संपादक म्हणून करून देणेही अपूर्ण आहे. त्यांचे स्वतःचे साहित्यिक योगदान तितकेच महत्त्वाचे आहे. त्यांचे सर्वाधिक प्रसिद्ध पुस्तक म्हणजे ‘वस्ती’. हे पुस्तक आत्मकथनाच्या स्वरूपात असले तरी ते एका व्यक्तीच्या जीवनकथेपुरते मर्यादित राहत नाही. नागपूरमधील दलित समाजाचे सामाजिक जीवन, त्यांच्या वस्तीतील जगणे, गरिबी, अस्पृश्यता, शिक्षणाची धडपड, सामाजिक संबंध, धार्मिक-सांस्कृतिक जीवन आणि आंबेडकरी चळवळीचा वाढता प्रभाव यांचे जिवंत चित्रण ‘वस्ती’मध्ये आढळते. म्हणूनच हे पुस्तक मराठी दलित साहित्याच्या इतिहासात तसेच सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात महत्त्वाचे स्थान मिळवते.

      ‘वस्ती’चे महत्त्व त्याच्या विषयातच नाही, तर त्याच्या दृष्टिकोनात आहे. समाजाचा इतिहास अनेकदा सत्तेच्या केंद्रातून लिहिला जातो. राजे, युद्धे, सरकारे, कायदे आणि मोठ्या राजकीय घटना यांना इतिहासात प्रमुख स्थान मिळते; परंतु सामान्य माणसाचे दैनंदिन जीवन, त्याच्या वेदना, संघर्ष, स्वप्ने आणि सामाजिक बदलांचा अनुभव यांची नोंद तुलनेने कमी होते. ‘वस्ती’ या अर्थाने वेगळे काम करते. ती एका वस्तीच्या जीवनातून एका संपूर्ण समाजाच्या परिवर्तनाचा मागोवा घेते. अस्पृश्यतेचा अनुभव काय असतो, शिक्षणाची संधी एखाद्या कुटुंबासाठी किती मोठी घटना असते, बाबासाहेबांचे विचार सामान्य लोकांच्या जीवनात कसे उतरतात आणि सामाजिक स्वाभिमानाची जाणीव कशी निर्माण होते, याचे अनुभवाधारित चित्रण मून करतात.

      ‘वस्ती’चे इंग्रजी भाषांतर Gail Omvedt यांनी केले आणि Growing Up Untouchable in India: A Dalit Autobiography या नावाने ते प्रकाशित झाले. यामुळे मून यांच्या अनुभवांना केवळ मराठी वाचकांपुरता मर्यादित न राहता व्यापक शैक्षणिक वाचकवर्ग मिळाला. एका दलित लेखकाच्या आत्मकथनातून भारतातील जातिव्यवस्थेचा सामाजिक अनुभव समजून घेण्याची संधी आंतरराष्ट्रीय वाचकांना मिळाली. या अर्थाने मून यांचे साहित्य वैयक्तिक अनुभव आणि सामाजिक इतिहास यांच्यामधील महत्त्वाचा दुवा ठरते.

       मून यांच्या लेखनातून बाबासाहेबांचा समाजावर झालेला परिणाम समजून घेण्यासही मोठी मदत होते. बाबासाहेबांचे राजकीय भाषण किंवा लिखाण वाचताना त्यांची वैचारिक भूमिका समजते; परंतु त्या विचारांनी सामान्य माणसाच्या जीवनात काय बदल घडवून आणला, हे समजून घेण्यासाठी मून यांसारख्या लेखकांची आत्मकथने महत्त्वाची ठरतात. शिक्षणाला दिलेले महत्त्व, सामाजिक स्वाभिमान, जातिव्यवस्थेविरुद्धचा संघर्ष आणि बौद्ध धम्म स्वीकारण्याची प्रक्रिया या सर्वांचा सामाजिक परिणाम मून यांच्या लेखनातून अनुभवता येतो. त्यामुळे ‘वस्ती’ ही बाबासाहेबांच्या विचारांच्या सामाजिक परिणामाचा एक प्रकारचा तळागाळातील दस्तऐवज म्हणूनही वाचता येते.

      वसंत मून यांच्या कार्यात आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे त्यांनी इतिहासाकडे भावनिकतेसोबतच दस्तऐवजी दृष्टीने पाहिले. बाबासाहेबांविषयी असलेला आदर आणि आंबेडकरी चळवळीशी असलेली वैचारिक बांधिलकी असूनही त्यांचे मुख्य कार्य कागदपत्रांचे संकलन, वर्गीकरण आणि प्रकाशनाशी संबंधित होते. यामुळे त्यांचे योगदान संशोधकांसाठी विशेष मौल्यवान ठरते. एखाद्या ऐतिहासिक व्यक्तीच्या विचारांचे मूल्यमापन करण्यासाठी केवळ भक्तिभाव किंवा विरोध पुरेसा नसतो; मूळ दस्तऐवज आवश्यक असतात. मून यांच्या संपादकीय कार्यामुळे अशा मूळ साहित्याचा मोठा भाग संशोधनासाठी उपलब्ध झाला.

      याच कारणामुळे आज डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा अभ्यास करताना BAWS चे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. बाबासाहेबांच्या एखाद्या विधानाचा संदर्भ शोधायचा असेल, त्यांच्या एखाद्या राजकीय भूमिकेची पार्श्वभूमी समजून घ्यायची असेल, संविधान सभेतील त्यांच्या भूमिकेचा अभ्यास करायचा असेल किंवा त्यांच्या धार्मिक आणि सामाजिक विचारांचा विकास तपासायचा असेल, तर त्यांच्या मूळ लेखनाचा आधार घेणे आवश्यक ठरते. सोशल मीडियावर फिरणारे तुकडे, निवडक कोट्स किंवा संदर्भविरहित दावे यांच्यापेक्षा BAWS सारख्या अधिकृत संकलनांचे महत्त्व यामुळेच वाढते. आणि अशा संदर्भसाहित्याच्या निर्मितीत वसंत मून यांचे योगदान लक्षात घेतल्याशिवाय बाबासाहेबांच्या दस्तऐवजी वारशाचा इतिहास पूर्ण होत नाही.

      मून यांचे महत्त्व आणखी एका कारणामुळे वाढते. ते स्वतः ज्या समाजातून आले, त्या समाजाच्या इतिहासाची नोंद त्यांनी स्वतःच्या अनुभवातून केली. त्यामुळे त्यांचे लेखन बाहेरून पाहणाऱ्या निरीक्षकाचे लेखन नाही. ते एका सामाजिक वास्तवाचे सहभागी साक्षीदार होते. ‘वस्ती’मध्ये दिसणारा नागपूरचा दलित समाज हा केवळ आकडेवारीतील किंवा सरकारी अहवालातील समाज नाही; तो जगणारा, #संघर्ष करणारा, हसणारा, शिकण्याचा प्रयत्न करणारा आणि बदलाची स्वप्ने पाहणारा समाज आहे. या अनुभवांना साहित्यिक आणि ऐतिहासिक रूप देण्याचे काम मून यांनी केले.

      वसंत मून यांच्या कामाकडे पाहताना आणखी एक महत्त्वाचा धडा मिळतो. मोठ्या ऐतिहासिक व्यक्तींचे विचार पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी केवळ त्या व्यक्तीचे लेखन पुरेसे नसते; त्या लेखनाचे जतन, संपादन, संदर्भीकरण आणि प्रकाशन करणारी पिढीही आवश्यक असते. बाबासाहेबांनी लिहिलेले विचार त्यांच्या काळात अत्यंत प्रभावी होते; परंतु ते विखुरलेल्या कागदपत्रांमध्येच राहिले असते, तर पुढील पिढ्यांना त्यांचा पूर्ण बौद्धिक आवाका समजणे कठीण झाले असते. मून आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी केलेल्या दस्तऐवजीकरणामुळे बाबासाहेबांचे लेखन अधिक व्यापक स्वरूपात उपलब्ध झाले.

      आज डिजिटल माध्यमांच्या काळात एखाद्या महापुरुषाचा फोटो, एखादे वाक्य किंवा एखादा दावा काही सेकंदांत हजारो लोकांपर्यंत पोहोचतो. पण माहितीचा वेग वाढला तसा संदर्भ हरवण्याचा धोका देखील वाढला आहे. अशा काळात वसंत मून यांचे कार्य अधिक महत्त्वाचे वाटते. कारण त्यांनी ‘ऐकिव माहिती’पेक्षा ‘मूळ दस्तऐवज’ याला महत्त्व दिले. त्यांनी कागदपत्रे जपली, त्यांचे वर्गीकरण केले आणि ती पुढील पिढ्यांसाठी उपलब्ध करून दिली. म्हणूनच आज बाबासाहेबांच्या विचारांवर कोणताही गंभीर अभ्यास करायचा असेल, तर प्राथमिक स्रोत आणि अधिकृत संकलनांकडे जाणे आवश्यक आहे.

      वसंत मून यांचे योगदान त्यामुळे केवळ आंबेडकरी साहित्यापुरते मर्यादित राहत नाही. ते भारतीय सामाजिक इतिहासाच्या दस्तऐवजीकरणाशी जोडलेले आहे. जातिव्यवस्था, अस्पृश्यता, दलित चळवळ, शिक्षण, सामाजिक परिवर्तन, बौद्ध धम्म आणि भारतीय संविधान यांसारख्या विषयांचा अभ्यास करणाऱ्या प्रत्येक संशोधकासाठी त्यांच्या कामाचे महत्त्व आहे. विशेषतः समाजाच्या तळागाळातील अनुभव इतिहासाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्याचे त्यांचे कार्य उल्लेखनीय आहे.

      वसंत मून यांची खरी ओळख कदाचित एका वाक्यात सांगायची झाली तर ती अशी सांगता येईल - “ते बाबासाहेबांचे विचार निर्माण करणारे नव्हते; ते ते विचार हरवू नयेत म्हणून त्यांचे दस्तऐवज जपणारे होते....!” त्यांनी बाबासाहेबांच्या लेखनाला स्वतःचा आवाज देण्याचा प्रयत्न केला नाही; उलट बाबासाहेबांचा मूळ आवाज पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचावा यासाठी स्वतःचे आयुष्य संपादन आणि दस्तऐवजीकरणाच्या कामाला दिले. ही भूमिका दिसायला पडद्यामागची असली, तरी इतिहासाच्या दृष्टीने तिचे महत्त्व प्रचंड आहे.

      आज डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा अभ्यास करणाऱ्या प्रत्येकाने बाबासाहेबांचे मूळ लेखन वाचणे जितके आवश्यक आहे, तितकेच त्या लेखनाचे संकलन आणि संपादन करणाऱ्या व्यक्तींचे कार्य समजून घेणेही आवश्यक आहे. कारण इतिहास केवळ मोठ्या व्यक्तींच्या कृतींनी घडत नाही; तो त्या कृतींच्या नोंदी जपणाऱ्या हातांनीही टिकून राहतो. वसंत मून हे अशाच हातांपैकी एक होते. त्यांनी स्वतःच्या नावापेक्षा दस्तऐवजांना महत्त्व दिले आणि म्हणूनच त्यांचे कार्य आजही संशोधनासाठी उपयुक्त ठरते.

      इतिहासातील काही व्यक्ती स्वतः इतिहास घडवतात; काही इतिहास लिहितात; काही इतिहासाचा अर्थ लावतात; तर काही इतिहासाचे पुरावे जतन करतात. वसंत मून यांचे महत्त्व या चौथ्या भूमिकेत आहे. त्यांनी जतन केलेले दस्तऐवज आणि लिहिलेल्या आठवणी आजच्या आणि पुढील पिढ्यांना केवळ बाबासाहेबांना समजून घेण्यासाठीच नव्हे, तर विसाव्या शतकातील भारतीय सामाजिक परिवर्तन समजून घेण्यासाठीही मदत करतील. म्हणूनच वसंत मून यांना केवळ ‘बाबासाहेबांच्या लेखनाचे संपादक’ म्हणून ओळखणे अपुरे आहे. ते आंबेडकरी इतिहासाचे महत्त्वाचे दस्तऐवज-संरक्षक, संशोधक आणि स्मृतींचे लेखक होते. बाबासाहेबांच्या विचारांचा अभ्यास आज अधिक व्यापक पातळीवर शक्य आहे, त्यांच्या लेखनाच्या असंख्य पैलूंवर संशोधन करता येते आणि आंबेडकरी चळवळीच्या सामाजिक इतिहासाची नोंद करता येते. बाबासाहेबांचा इतिहास मोठा आहे; पण त्या इतिहासाची कागदपत्रे जपणाऱ्या वसंत मून यांचे कार्यही त्या इतिहासाचा अविभाज्य भाग आहे.