तेलगूंना स्वतःची वेगळी ओळख देणारा नेता *नंदामुरी तारक रामाराव...!*

"चित्रपटसृष्टीतून थेट राष्ट्रीय राजकारणात आपला वेगळा ठसा उमटवणारे, तेलुगू अस्मितेचा जागर करणारे, नेते म्हणून एन. टी. रामराव यांची ओळख आहे. एनटीआर आणि त्यांच्या पक्षाला संकुचित प्रादेशिक किंवा फुटीरतावादी म्हणून चित्रित करण्याचा प्रयत्नही त्याच कारणास्तव लोकांना फारसा पटला नाही. एनटीआर फुटीरतावादी नव्हते, आणि त्यांनी प्रत्यक्षात रामराज्यासारख्या अखिल भारतीय प्रतीकांचा वापर केला. रामराज्य ही आदर्श शासनाची हिंदू संकल्पना असून, ती सांस्कृतिकदृष्ट्या राष्ट्रीय कल्पनेचा एक अविभाज्य भाग होती. तेलुगू देशमची प्रचारमोहीम आशय आणि शैलीच्या बाबतीत तामिळनाडूच्या डीएमकेपेक्षा खूप वेगळी होती. एनटीआर यांचे तेलगू राष्ट्रवादाचे आवाहन राष्ट्रीय अस्मितेच्या कल्पनेच्या कधीही विरोधात नव्हते. एनटीआर आणि त्यांचा पक्ष केवळ त्यांच्या चित्रपटसृष्टीतील ग्लॅमरच्या जोरावर सत्तेवर आले नाहीत. त्यांच्या यशासोबत एक नवी स्वदेशी विचारधारा आणि राजकीय संस्कृतीही उदयास आली. एका व्यवहार्य राजकीय पर्यायासाठी ती योग्य वेळ होती, आणि ती पोकळी भरून काढण्यासाठी तो माणूस पुढे आला. ही महत्त्वपूर्ण राजकीय घडामोड केवळ एक फिल्मी बाब नसून त्याहून अधिक काहीतरी होती, हे अनेक दशकांनंतर स्पष्ट झाले याची ही ओळख...!"

.............................................

*एन*टीआर : दिग्गज अभिनेते, धुरंधर राजकारणी

बहुतांश लोकांसाठी 'एनटीआर' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या प्रतिष्ठित तेलगू अभिनेत्याने, काँग्रेस आणि इतर अनेक राष्ट्रीय पक्षांनी स्पष्टपणे दुर्लक्षित केलेल्या स्थानिक भावनांचा फायदा उचलला. काही शक्तिशाली स्थानिक व्यावसायिक आणि राजकीय हितसंबंधांच्या पाठिंब्याने, राव यांनी २९ मार्च १९८२ रोजी तेलगू देसम पार्टी, अर्थात टीडीपी, स्थापन केली. तेलगू अभिमान, तेलगू आकांक्षा आणि त्याला आपल्या वैयक्तिक करिश्म्याची जोड देऊन, एका वर्षापेक्षा कमी काळात एनटीआर हे इच्छुक उमेदवारापासून मुख्यमंत्रीपदापर्यंत पोहोचले. जानेवारी १९८३ मध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणुकीत, टीडीपीने पूर्ण बहुमत मिळवून सरकार स्थापन केले. 'मॅव्हरिक मेसिया: अ पॉलिटिकल बायोग्राफी ऑफ एन. टी. रामाराव' (२०२१) या पुस्तकातील या विशेष उताऱ्यात, रमेश कंदुला यांनी त्या रणनीतीवर आणि ऐतिहासिक विजयावर मार्मिक दृष्टिक्षेप टाकला आहे,  आंध्र प्रदेशचे राजकीय चित्र पूर्णपणे बदलून टाकले. त्यांना विनम्र अभिवादन....

नंदामुरी तारक रामाराव यांचा जन्म २८ मे १९२३ रोजी ब्रिटिश भारतातल्या पूर्वीच्या मद्रास प्रेसिडेंसीचा अन् सध्याच्या आंध्र प्रदेशचा भाग असलेल्या कृष्णा जिल्ह्यातील गुडीवाडा तालुक्यातल्या निम्मकुरु या लहानशा गावात एका तेलगू शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे काका आणि काकू यांना मूलबाळ नसल्यामुळे, त्यांचे वडील लक्ष्मैया आणि आई व्यंकटरामम्मा यांनी त्यांना त्यांचे काका नंदामुरी रामैया यांच्याकडं दत्तक दिलं. त्यांचं सुरुवातीचं शिक्षण जवळच्याच गावातल्या एका शिक्षकाने केलं, ज्यांच्यामुळे त्यांना तेलुगू भाषेवर प्रभुत्व मिळाल्याचं श्रेय ते देत असत. तसेच, त्यांचे वडील, जे एक महत्त्वाकांक्षी अभिनेते आणि कलेचे आश्रयदाते होते, त्यांनीही त्यांना शिकवलं. प्राथमिक शिक्षण पूर्ण झाल्यावर, त्यांच्या वडिलांनी त्यांना विजयवाडा इथं पाठवलं, जिथे त्यांनी आपलं शिक्षण पुढं चालू ठेवलं. १९४० मध्ये त्यांनी मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण केली. त्यानंतर एसआरआर अँड सीव्हीआर कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतलं. गुंटूरच्या आंध्र ख्रिश्चन कॉलेजमधून पदवीचं शिक्षण पूर्ण केलं. ते एक उत्तम चित्रकार होते. त्यांनी १९४१-४२ मध्ये राज्यस्तरीय स्पर्धेत त्यासाठीचं पारितोषिक जिंकलं होतं. त्यांनी विजयवाडा इथं सुभाषचंद्र बोस यांची भेट घेतली. त्यांना आपलं चित्रण सादर केलं. एसआरआर कॉलेजमध्ये शिकत असताना, त्यांचे तेलुगू प्राध्यापक विश्वनाथ सत्यनारायण हे आंध्र प्रदेशातले महान तेलुगू विद्वान, कवी, लेखक आणि पहिले ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते. यांनी एन.टी.रामाराव यांना एका तेलुगू नाटकात स्त्री पात्र साकारण्यासाठी प्रोत्साहित केलं. रामाराव यांनी ती स्त्री भूमिका साकारली, पण आपली मिशी काढण्यास नकार दिला. गुंटूरच्या आंध्र ख्रिश्चन कॉलेजमध्ये शिकत असताना, रामाराव सामाजिक, सांस्कृतिक कार्यात खूप सक्रिय होते. त्या काळात, त्यांनी नॅशनल आर्ट थिएटर सुरू करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांचे मित्र कोंगारा जगय्या, मुक्कामाला, नागभूषणम, केव्हीएस शर्मा आणि इतर अनेकांसोबत अनेक नाटके सादर केली. यांपैकी बहुतेक जण पुढे लोकप्रिय तेलुगू चित्रपट अभिनेते बनले. आपल्या माध्यमिक शाळेच्या दिवसांपासूनच रामाराव यांनी सायकलवरून हॉटेल्सना दूध पुरवून कौटुंबिक जबाबदाऱ्या वाटून घेण्यास सुरुवात केली. त्यांनी काही काळ तंबाखूचा व्यापार केला. त्यांनी एक छापखाना चालवला, पण त्यात त्यांना तोटा झाला. जवळपास एक महिना त्यांनी मुंबईत एक मेससुद्धा चालवली. लहानपणापासूनच त्यांच्यात चांगली आर्थिक शिस्त होती. ते कधीही आपल्या ऐपतीपलीकडं गेले नाहीत. त्यांना लष्करी सेवेत सामील होण्याची संधी मिळाली, पण त्यांच्या कुटुंबाने त्याला संमती दिली नाही. मे १९४३ मध्ये, वयाच्या २० व्या वर्षी, इंटरमिजिएटचं शिक्षण घेत असतानाच, राव यांनी त्यांच्या मामांच्या कन्या श्रीमती बसवा राम तारकम यांच्याशी विवाह केला. ब्रिटिश भारताअंतर्गत तत्कालीन मद्रास प्रेसिडेंसीमध्ये नागरी सेवेसाठी पात्र ठरल्यानंतर, त्यांनी गुंटूरच्या ईशान्येकडील मंगलगिरी इथं मद्रास सेवा आयोगात उप-नोंदणी अधिकारी म्हणून नोकरी स्वीकारली. तथापि, अभिनयात कारकीर्द घडवण्यासाठी त्यांनी तीन आठवड्यांच्या आतच ती नोकरी सोडली.

चित्रपटांमध्ये प्रवेश

प्रसिद्ध चित्रपट निर्माते बी. ए. सुब्बा राव यांनी प्रसिद्ध दिग्दर्शक एल. व्ही. प्रसाद यांच्यासोबत एन. टी. रामाराव यांचा फोटो पाहिला आणि त्यांना चेन्नईला बोलावून 'पल्लेटूरी पिल्ला' - गावची मुलगी या चित्रपटात नायक म्हणून करारबद्ध केलं. एन. टी. रामाराव यांनी उपनिबंधक पदाचा राजीनामा दिला. काही समस्यांमुळे हा चित्रपट ठरलेल्या वेळेनुसार सुरू होऊ शकला नाही. दरम्यान, एनटीआर यांना 'मन देशम' - आपला देश या चित्रपटात पोलीस निरीक्षकाची भूमिका साकारण्याची संधी मिळाली, जो १९४९ मध्ये प्रदर्शित झालेला त्यांचा पहिला चित्रपट होता. १९५० मध्ये 'पल्लेटूरी पिल्ला' प्रदर्शित झाला, ज्यात एनटीआर आणि दुसरे तेलुगू दिग्गज अभिनेते अक्किनेनी नागेश्वर राव यांनी पहिल्यांदाच एकत्र काम केलं. त्याच वर्षी एल. व्ही. प्रसाद यांचा 'सावकार' हा चित्रपटही प्रदर्शित झाला, एनटीआर आणि जानकी यांनी नायक अन् नायिकेची भूमिका साकारली होती. या चित्रपटानंतर ज्यात जानकी या इतक्या गाजल्या की, त्यांना लोक 'सावकार जानकी' म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. आपल्या चित्रपट कारकिर्दीवर विश्वास वाढल्यामुळे एनटीआर चेन्नईला स्थलांतरित झाले. 'पाताळ भैरवी' (१९५१), 'मल्लेश्वरी' (१९५१), 'पेल्ली चेसी चूडू' (१९५२) आणि त्यानंतर 'चंद्र हारम' या चित्रपटांनी एनटीआर. यांना तेलुगू चित्रपटसृष्टीतील एक आघाडीचे नायक म्हणून स्थापित केलं. बी.एन. रेड्डी दिग्दर्शित 'मल्लेश्वरी' हा चित्रपट १४ मार्च १९५३ रोजी चीनच्या बीजिंगमध्ये झालेल्या पेकिंग चित्रपट महोत्सवात प्रदर्शित झाला होता. एप्रिल २०१३ मध्ये भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या शताब्दीनिमित्त, सीएनएन-आयबीएनने 'मल्लेश्वरी'चा समावेश 'सर्वकालीन १०० महान भारतीय चित्रपट' या यादीत केला. 'पाताल भैरवी' चित्रपट १० केंद्रांमध्ये १०० दिवस चालला आणि २०० दिवस चालणारा तो पहिला तेलुगू चित्रपट ठरला. त्यानंतर एनटीआर यांनी मागे वळून पाहिलं नाही. त्यांच्या चित्रपट कारकिर्दीचा आलेख वेगाने उंचावू लागला. लवकरच शिखरावर पोहोचला. ऑगस्ट १९५३ मध्ये श्रीमती भानुमती रामकृष्ण दिग्दर्शित 'चांडी राणी' या चित्रपटात एनटीआर यांनी नायकाची भूमिका साकारली होती. हा चित्रपट तेलुगू, तमिळ आणि हिंदी भाषांमध्ये एकाच वेळी प्रदर्शित झालेला पहिला पॅन-इंडियन चित्रपट होता. 'माया बाजार' (१९५६) या चित्रपटात एनटीआर यांनी पहिल्यांदाच भगवान कृष्णाची संपूर्ण भूमिका साकारली. 'माया बाजार'ने एनटीआर यांना आंध्र प्रदेशात एका लोकप्रिय नायकावरून घराघरात पोहोचवलं. 'माया बाजार'नंतर भगवान कृष्णाच्या भूमिकेतले एनटीआर यांचा फोटो असलेले ५ लाखांहून अधिक कॅलेंडर्स प्रचंड लोकप्रिय झाले, जो त्याकाळातला एक विक्रम होता.

एनटीआर नकारात्मक छटा असलेल्या भूमिका साकारायला कधीही कचरले नाहीत. १९५८ मध्ये त्यांनी ‘संपूर्ण रामायणम’ या चित्रपटात पहिल्यांदाच प्रभू रामाची संपूर्ण भूमिका साकारली. १९५९ मध्ये त्यांनी ‘भू कैलास’ या चित्रपटात रावण ब्रह्माची भूमिका साकारली, ज्याला प्रेक्षकांकडून चांगला प्रतिसाद मिळाला. पुढच्याच वर्षी, १९६० मध्ये, त्यांनी ‘श्री वेंकटेश्वर महात्म्यम’ या चित्रपटात भगवान वेंकटेश्वराची भूमिका साकारली. हा चित्रपट प्रचंड यशस्वी ठरला. प्रेक्षकांनी भगवान बालाजींना अर्पण केलेली देणगी गोळा करण्यासाठी चित्रपटगृहांमध्ये हुंडी ठेवाव्या लागल्या. या चित्रपटाच्या प्रदर्शनानंतर, तत्कालीन अविभाजित आंध्र प्रदेशातील तिरुपती इथं भगवान बालाजींच्या दर्शनासाठी येणारे अनेक भक्त एनटी रामाराव यांच्या निवासस्थानाला भेट देण्यासाठी मद्रासला जाऊ लागले! पहाटेच्या वेळी एनटीआर यांच्या निवासस्थानाजवळ अनेक पर्यटक बस उभ्या असलेल्या दिसत असत. 

एनटीआर यांचा पहिला दिग्दर्शकीय चित्रपट 'सीताराम कल्याणम' (१९६१) होता. या चित्रपटातील एनटीआर यांचे दिग्दर्शन आणि अभिनय पाहून प्रभावित होऊन या चित्रपटात एनटीआर यांनी रावणाची भूमिका साकारली होती. कांची परमाचार्य श्री जगद्गुरु चंद्रशेखर स्वामी यांनी एनटीआर यांना आशीर्वाद दिला. हा चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला. तसेच, ८ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यात या चित्रपटाला

सर्वोत्कृष्ट तेलुगू चित्रपटासाठी गुणवत्ता प्रमाणपत्र

मिळाले. त्यांनी तेलुगूतील पहिला रंगीत चित्रपट 'लव कुश' (१९६३) मध्ये प्रभू रामाची भूमिका साकारली, जो खूप गाजला. त्यानंतर त्यांनी १८ चित्रपटांमध्ये प्रभू कृष्णाची भूमिका साकारली, ज्यात 'श्री कृष्णार्जुन युद्धम' (१९६२), तमिळ चित्रपट 'कर्णन' (१९६४) यासारख्या काही महत्त्वाच्या चित्रपटांचा समावेश आहे. एनटीआर यांनी 'दक्षयज्ञम' (१९६२) मध्ये प्रभू शिवाची भूमिका साकारली. १९६३ मध्ये 'नर्तनशाला' हा आणखी एक ब्लॉकबस्टर चित्रपट प्रदर्शित झाला, ज्यात एनटीआर यांनी 'बृहन्नडा'ची भूमिका साकारली होती. महाभारतात पांडवांचा तिसरा भाऊ अर्जुन, राजा विराटची मुलगी उत्तरा हिचा नृत्यगुरू असलेल्या बृहन्नडा नावाच्या एका हिजड्याच्या वेषात राहत असे. एनटीआर यांनी वयाच्या ४० व्या वर्षी ही भूमिका साकारली आणि या पात्रासाठी त्यांनी प्रसिद्ध कुचिपुडी नृत्यगुरू डॉ. वेमपती चिन्ना सत्यम यांच्याकडून तीन महिने कुचिपुडी नृत्य शिकले. चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला, त्याने १९ केंद्रांमध्ये १०० दिवस आणि दोन केंद्रांमध्ये २०० दिवस प्रदर्शन पूर्ण केले. तो बंगाली आणि ओडिया भाषांमध्येही डब करण्यात आला होता. 'नर्तनशाला'ला सर्वोत्कृष्ट द्वितीय चित्रपटासाठी राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि सर्वोत्कृष्ट चित्रपट, तेलुगूसाठी फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला. १९६४ मध्ये जकार्ता इथे झालेल्या तिसऱ्या आफ्रिकन-आशियाई चित्रपट महोत्सवात 'नर्तनशाला'ला दोन पुरस्कार मिळाले. सर्वोत्कृष्ट पुरुष अभिनेता - एस. व्ही. रंगा राव आणि सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शक - टीव्हीएस शर्मा. एप्रिल २०१३ मध्ये भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या शताब्दीनिमित्त,  न्यूज१८ ने 'नर्तनशाला'चा समावेश आपल्या "सर्वकालीन १०० महान भारतीय चित्रपटांच्या" यादीत केला.

एनटीआर यांनी 'श्री कृष्ण सत्य' (१९७१) या चित्रपटात राम, कृष्ण आणि रावण या तीन भूमिका साकारल्या, दिग्दर्शक के. व्ही. रेड्डी यांचा शेवटचा चित्रपट होता. जयललिता यांनी याच चित्रपटात सत्यभामा आणि चंद्रसेना अशा दुहेरी भूमिका साकारल्या होत्या. एनटीआर आणि जयललिता दोघेही नंतरच्या काळात राजकारणात आले आणि अनुक्रमे आंध्र प्रदेश आणि तामिळनाडूचे मुख्यमंत्री झाले. 'दान वीर शूर कर्ण' हा १९७७ मधील तेलुगू भाषेतील पौराणिक चित्रपट आहे, ज्याचे सह-लेखन, निर्मिती आणि दिग्दर्शन एन. टी. रामाराव यांनी केले आहे. महाभारतातील कर्णाच्या जीवनावर आधारित  या चित्रपटात रामाराव यांनी शीर्षक पात्र कर्ण, 

दुर्योधन आणि  कृष्ण अशा तीन भूमिका साकारल्या आहेत. हा चित्रपट विक्रमी ४३ कामकाजाच्या दिवसांत पूर्ण झाला, कारण एन. टी. रामाराव यांना त्यांच्या प्रत्येक भूमिकेसाठी मेकअपसाठी किमान तीन तास आणि तो काढण्यासाठी दोन तास लागत असत. एनटीआर यांनी १९७९ मध्ये ‘श्रीमद् विराटपर्वम’ या चित्रपटाची निर्मिती अन् दिग्दर्शन केले. या चित्रपटात एनटीआर यांनी कृष्ण, अर्जुन, दुर्योधन, बृहन्नडा आणि कीचक अशा पाच भूमिका साकारल्या. त्यांनी महाभारतातील भीष्म, अर्जुन, कर्ण आणि दुर्योधन यांसारख्या विविध पात्रांच्या भूमिकाही साकारल्या. त्यांनी मद्रासच्या त्यांच्या 'नॅशनल आर्ट थिएटर प्रायव्हेट लिमिटेड' आणि नंतर  हैदराबाद इथं 'रामकृष्ण स्टुडिओ' या चित्रपट निर्मिती संस्थांमार्फत १६ चित्रपटांचे दिग्दर्शन केले आणि ८ चित्रपटांची निर्मिती केली. त्यांनी अभिनेता, दिग्दर्शक, निर्माता, पटकथा लेखक आणि कथाकार अशा अनेक भूमिका अत्यंत यशस्वीपणे साकारल्या. एनटीआर हे अत्यंत शिस्तप्रिय, उत्तम कार्यनीती असलेले आणि परिपूर्णतावादी म्हणून ओळखले जात. ते घरीच मेकअप करून सकाळी बरोबर ६ वाजता चित्रीकरणासाठी स्टुडिओत पोहोचत असत.  राम, कृष्ण, भीम, अर्जुन, दुर्योधन या पौराणिक पात्रांचे पोशाख खूप जड असत. तरीही एनटीआर सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत संयमाने ते पोशाख परिधान करून चित्रपट दिग्दर्शकांच्या इच्छेनुसार परिपूर्ण अभिनय करत असत. जेव्हा एनटीआर पौराणिक चित्रपटांमध्ये अभिनय आणि दिग्दर्शन करत होते, तेव्हा ते कठोर शाकाहारी आहाराचे पालन करत. सर्व कलाकारांनाही त्याचे पालन करण्याचा आणि मद्यपान न करण्याचा सल्ला देत असत. एनटीआर यांनी ३०० हून अधिक चित्रपटांमध्ये अभिनय केला. २०१३ मध्ये, भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या शताब्दीनिमित्त आयोजित सीएनएन-आयबीएनच्या राष्ट्रीय सर्वेक्षणात एनटीआर यांना 'सर्वकालीन महान भारतीय अभिनेते' म्हणून गौरव करण्यात आला.

समाजकार्य:

चित्रपटांमध्ये खूप व्यस्त असूनही, जेव्हा कधी कोणतीही आपत्ती वा नैसर्गिक आपत्ती येत असे, तेव्हा सामाजिक कार्यासाठी निधी उभारण्याकरिता सह-कलाकारांना एकत्र करण्यासाठी पुढे येणारे ते दक्षिण भारतातले नेहमीच पहिले चित्रपट अभिनेते होते. त्यांनी असे अनेक उपक्रम हाती घेतले आणि त्यापैकी काही उल्लेखनीय उपक्रम म्हणजे- १९५२ चा रायलसीमा दुष्काळ, १९६२ चे भारत-चीन युद्ध, पोलीस दल कल्याण निधी (१९६५), भारत-पाकिस्तान युद्ध (१९६५), आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टी भागांसाठी चक्रीवादळ मदत निधी (१९६९), राष्ट्रीय दुष्काळ निवारण निधी (१९७३), दिवी सीमा चक्रीवादळ (१९७७).    

राजकारणात प्रवेश

१ ऑक्टोबर १९५३ रोजी राज्याच्या निर्मितीपासून ते १९८३ पर्यंत आंध्र प्रदेशमधील सर्व राज्य निवडणुका काँग्रेस पक्षाने जिंकल्या. १९७८ मध्ये आंध्र प्रदेशमध्ये सत्तेवर आलेले काँग्रेस सरकार अंतर्गत कलह अन् मुख्यमंत्र्यांच्या वारंवार बदलामुळे नाराजी झाली, अलोकप्रिय झाले. ५ वर्षांत आंध्र प्रदेशने ५ काँग्रेस मुख्यमंत्री पाहिले होते! तथापि, आंध्र प्रदेशमध्ये काँग्रेस पक्षाला कोणताही प्रबळ पर्याय नव्हता. १९८१ मध्ये एनटीआर 'सरदार पापरायुडू' या चित्रपटात काम करत होते आणि त्यांना सक्रिय राजकारणात प्रवेश करण्याची तीव्र इच्छा झाली. एनटीआर यांनी आपली सर्व चित्रपटांची कामे पूर्ण केली आणि २९ मार्च, १९८२ रोजी त्यांनी आपल्या तेलगू देसम पक्षाची स्थापना करण्याची घोषणा करून राजकारणात प्रवेश केला. आपल्या रोड शो आणि राजकीय प्रचारासाठी त्यांनी आपल्या जुन्या शेवरलेट गाडीचे 'चैतन्य रथात' रूपांतर केले. त्यांनी कामगार वर्गाचे प्रतीक असलेला खाकी गणवेश परिधान करण्यास सुरुवात केली. आपल्या 'चैतन्य रथातून' आंध्र प्रदेशच्या कानाकोपऱ्यात ७५ हजार  किलोमीटरचा प्रवास करून तेलगू लोकांचा अभिमान, आत्मसन्मान जागृत केला. त्यांचा चौथा मुलगा हरिकृष्ण हा चैतन्य रथाचा चालक होता.

आपला तेलगू देसम राजकीय पक्ष सुरू केल्यानंतर अवघ्या ९ महिन्यांत, ७ जानेवारी १९८३ रोजी एनटीआर हे आंध्र प्रदेशचे पहिले बिगर-काँग्रेसचे मुख्यमंत्री बनले. त्यांच्या चित्रपट कारकिर्दीच्या विपरीत, जी सुरळीतपणे चालली होती, एनटीआर यांच्या राजकीय कारकिर्दीत अनेक चढ-उतार आले.

१४ एप्रिल, १९८३ रोजी एनटीआर यांनी भगवे कपडे घालण्यास सुरुवात केली. ६ जुलै, १९८३ रोजी एनटीआर यांनी गरिबांसाठी २ रुपये प्रति किलो तांदूळ देण्याची योजना सुरू केली, जी भारतातली अशा प्रकारची पहिलीच योजना होती. त्यांनी तेव्हा 'महिन्याला ५०० रुपयांपेक्षा कमी' उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांतील 'प्राथमिक शाळेतील मुलांसाठी' 'माध्यान्ह भोजन' कार्यक्रमही सुरू केलं. गरीब लोक त्यांना देवासमान मानत होते. तथापि, राज्य सरकारी कर्मचाऱ्यांची सेवानिवृत्तीची वयोमर्यादा ५८ वरून ५५ पर्यंत कमी करण्याच्या एनटीआर यांच्या निर्णयामुळे ते अलोकप्रिय झाले.

ऑगस्ट १९८४ चा लष्करी उठाव आणि पुनरागमन

१५ ऑगस्ट १९८४ रोजी , जेव्हा एनटीआर ओपन हार्ट सर्जरीसाठी अमेरिकेत होते, तेव्हा राज्यपाल रामलाल यांनी त्यांना मुख्यमंत्री पदावरून हटवले. १६ ऑगस्ट १९८४ रोजी, एनटीआर यांच्या मंत्रिमंडळात अर्थमंत्री असलेले नादेंडला भास्कर राव, तत्कालीन आंध्र प्रदेशचे राज्यपाल रामलाल आणि श्रीमती इंदिरा गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील केंद्र सरकारच्या पाठिंब्याने बहुसंख्य आमदारांचा पाठिंबा असल्याचा दावा करत, एनटीआर यांची जागा घेत आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री झाले. अनेक राष्ट्रीय पक्षांनी आणि प्रसारमाध्यमांनी एनटीआर यांना पाठिंबा दिला, केंद्र सरकारवर दबाव वाढवण्यात आला आणि पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी अनिच्छेने राज्यपाल रामलाल यांना पदावरून हटवून काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते शंकर दयाल शर्मा यांची आंध्र प्रदेशचे राज्यपाल म्हणून नियुक्ती केली. अखेरीस एका महिन्याच्या आत हा तिढा सुटला. १६ सप्टेंबर १९८४ रोजी एनटीआर यांना आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री म्हणून पुन्हा नियुक्त करण्यात आले .  

१९८४ मध्ये, जेव्हा तामिळनाडूचे तत्कालीन  मुख्यमंत्री ज्येष्ठ अभिनेते एम. जी. रामचंद्रन-एमजीआर अमेरिकेत रुग्णालयात दाखल असल्यामुळे राज्य विधानसभा निवडणुकीचा प्रचार करू शकले नाहीत, तेव्हा एमजीआरचे जवळचे मित्र असलेले एनटीआर, पक्षाचे कामकाज सांभाळणारे आर. एम. वीरप्पन यांनी ऑल इंडिया अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम - एआयएडीएमकेसाठी प्रचार केला.

३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी पंतप्रधान श्रीमती इंदिरा गांधी यांची हत्या झाल्यानंतर, भारतात डिसेंबर १९८४ मध्ये संसदेसाठी मध्यावधी निवडणुका झाल्या. राजीव गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेसने देशभरातील ५१४ पैकी ४०४ जागा जिंकून प्रचंड विजय मिळवला. तथापि, आंध्र प्रदेशात टीडीपीने ४२ पैकी ३० जागा जिंकल्या आणि संसदेत मुख्य विरोधी पक्ष बनणारा पहिला प्रादेशिक पक्ष ठरला. एनटीआर यांनी लोकांकडून नवीन जनादेश मिळवण्यासाठी मार्च १ ९८४ मध्ये मध्यावधी निवडणुका घेतल्या. आंध्र प्रदेशात त्यांच्या टीडीपी पक्षाने २९४ पैकी २०२ जागा जिंकून ते पुन्हा सत्तेवर आले. एनटीआर यांनी पटेल पटवारी पद्धत रद्द करून सत्तेचे विकेंद्रीकरण करण्यासाठी मंडल पद्धत सुरू करून महसूल सुधारणा सुरू केल्या.

९ सप्टेंबर, १९८५ रोजी एनटीआर यांनी वडिलांच्या मालमत्तेत महिलांना समान हक्क देणारा कायदा आणला, जो भारतातील अशा प्रकारचा पहिलाच कायदा होता. एनटीआर यांच्या पत्नी श्रीमती बसव तारकम यांचे १९८५ मध्ये कर्करोगाने निधन झाले  . त्यांच्या स्मरणार्थ, एनटीआर यांनी फेब्रुवारी, १९८९ मध्ये श्रीमती नंदामुरी बसव तारका रामराव मेमोरियल कॅन्सर फाउंडेशनची स्थापना केली. इंडो अमेरिकन कॅन्सर ऑर्गनायझेशनच्या सहकार्याने २००० साली हैदराबाद इथं बसव तारकम इंडो अमेरिकन कॅन्सर हॉस्पिटल अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूट सुरू केले.

राष्ट्रीय राजकारणात एनटीआर यांची भूमिका  

राष्ट्रीय स्तरावर काँग्रेसला पर्याय म्हणून राष्ट्रीय आघाडीची स्थापना झाली. १७ सप्टेंबर, १९८८ रोजी एनटीआर यांची अध्यक्ष म्हणून निवड झाली. तथापि, १९८५-८९ या काळात एनटीआर यांच्या हुकूमशाही शैलीमुळे ते जनतेमध्ये अप्रिय झाले. १९८९ च्या राज्य सार्वत्रिक निवडणुकीत आंध्र प्रदेशात टीडीपीने सत्ता गमावली. काँग्रेसने आंध्र प्रदेशातील २९४ पैकी १८१ जागा जिंकल्या. असे असले तरी, राष्ट्रीय आघाडीच्या माध्यमातून राष्ट्रीय स्तरावर काँग्रेसला एक प्रभावी पर्याय निर्माण करण्याचे श्रेय मोठ्या प्रमाणावर एनटीआर यांना जाते.

एनटीआर यांनी राष्ट्रीय राजकारणात स्वतःचे स्थान निर्माण केले. त्यांनी काँग्रेस-व्यतिरिक्त इतर पक्षांची 'नॅशनल फ्रंट' नावाची आघाडी स्थापन केली, ज्यात तेलगू देसम पक्षाव्यतिरिक्त जनता दल, आसाम गण परिषद यांसारख्या पक्षांचा समावेश होता. या आघाडीने भाजपच्या पाठिंब्याने १९८९ ते १९९० या काळात भारतावर राज्य केले. याच दरम्यान, एनटीआर यांनी राज्यात विरोधी पक्षनेतेपदाची सूत्रे स्वीकारली.

१९९१ मध्ये २१ मे १९९१ रोजी सार्वत्रिक निवडणुकांच्या प्रचाराच्या ऐन भरात राजीव गांधी यांची हत्या झाल्यानंतर, सरकार स्थापन करण्यासाठी कोणत्याही एका पक्षाला आवश्यक बहुमत मिळू शकले नाही. पी. व्ही. नरसिंह राव यांच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेसने इतर पक्षांच्या पाठिंब्याने अल्पमतातील सरकार स्थापन केले. पी. व्ही. नरसिंह राव यांनी निवडणुक लढवल्या नसल्यामुळे, पंतप्रधान झाल्यावर त्यांनी आंध्र प्रदेशातील नांद्याल मतदारसंघातून पोटनिवडणूक लढवली. त्यावेळी पंतप्रधान असलेले तेलगू भूमीपुत्र 

राव यांच्याप्रती आदर व्यक्त करण्यासाठी एनटीआर यांनी त्यांच्या विरोधात टीडीपीचा एकही उमेदवार उभा केला नाही. पी. व्ही. नरसिंह राव यांनी ही पोटनिवडणूक ५.८ लाख मतांच्या अविश्वसनीय फरकाने जिंकली.

सप्टेंबर १९९३ मध्ये, वयाच्या ७० व्या वर्षी एनटीआर यांनी लक्ष्मी पार्वती यांच्याशी दुसरे लग्न केले. डिसेंबर १९९४ च्या राज्य सार्वत्रिक निवडणुकीत, एनटीआर यांच्या नेतृत्वाखालील टीडीपीने डाव्या आघाडीसोबत युती करून आपली सत्ता कायम राखली. या युतीने २९४ जागांच्या विधानसभेत २६९ जागा जिंकल्या, तर एकट्या टीडीपीने २२६ जागा मिळवल्या. जानेवारी १९९५ मध्ये, आंध्र प्रदेशात पहिल्यांदाच दारूबंदी लागू करण्यात आली, जी टीडीपीच्या निवडणूक आश्वासनांचा एक भाग होती. लोकप्रिय योजनांमुळे राज्याच्या तिजोरीवर बोजा पडला. या काळात, एनटीआर यांच्या दुसऱ्या पत्नी लक्ष्मी पार्वती यांची पक्षातली सक्रिय भूमिका, सरकारी कामकाजातील कथित हस्तक्षेपामुळे अनेक ज्येष्ठ टीडीपी नेते अस्वस्थ झाले होते. पक्षात फूट पडू नये म्हणून ज्येष्ठ टीडीपी नेत्यांनी चंद्रबाबू नायडू यांना पुढाकार घेण्यासाठी राजी केले आणि १ सप्टेंबर १९९५ रोजी, टीडीपीच्या बहुसंख्य आमदारांना पाठिंबा देऊन नायडू मुख्यमंत्री झाले. १८ जानेवारी १९९६ रोजी , वयाच्या ७३ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने एनटीआर यांचे निधन झाले. एनटीआर राजकारणात येण्यापूर्वी, उत्तर भारतातील तेलगू लोकांना मद्रासी म्हणून ओळखले जात असे. एनटीआर यांच्या राजकारणातील प्रवेशामुळे लोकांना हे जाणवले की तेलगूंची स्वतःची एक वेगळी ओळख आहे, जी मद्रासींपेक्षा भिन्न आहे. 

१९७७ च्या आणीबाणीनंतरच्या निवडणुकांमध्ये इंदिरा गांधी आणि त्यांच्या काँग्रेस पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर त्यांनी एक जबरदस्त पुनरागमन घडवले होते. हे पुनरागमन मोठ्या प्रमाणावर जनता पक्षाच्या सरकारच्या नामुष्कीमुळे झाले होते, जे सरकार लवकरच आपली दिशा हरवून बसले होते. आणि आता नवचैतन्य मिळालेल्या इंदिरा आणि काँग्रेस पक्ष भारताला पुन्हा जिंकण्याच्या ध्येयाने यशाच्या शिखरावर होते. ती रणनीती विधानसभा निवडणुकांपर्यंतही विस्तारली, ज्यात काँग्रेसचे काही 'पारंपरिक' बालेकिल्ले परत मिळवण्यासाठी किंवा टिकवून ठेवण्यासाठी आक्रमकपणे प्रयत्न केले गेले. आंध्र प्रदेश तिच्या पाठीशी उभा राहिला होता. १९८० मध्ये इंदिरा गांधी मेडक लोकसभा मतदारसंघात विजयी झाल्या, त्यांच्या पक्षाने राज्यातील लोकसभा निवडणुकांमध्ये एकहाती विजय मिळवला होता आणि पंतप्रधानपद पुन्हा मिळवण्याच्या त्यांच्या वाटचालीतील हे एक प्रतीकात्मक पाऊल म्हणून त्याचे स्वागत केले गेले. १९८३ मध्ये आंध्र प्रदेशातील विधानसभा निवडणुकांकडे पाहताना, त्यांना आणि त्यांच्या पक्षाला ही खात्री होती की राज्याने यापूर्वी कधीही बिगर-काँग्रेस सरकार अनुभवले नव्हते. त्यांनी नंदामुरी तारका रामाराव यांच्याशी संबंध ठेवला नव्हता.

बहुतांश लोकांसाठी 'एनटीआर' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या प्रतिष्ठित तेलगू अभिनेत्याने, काँग्रेस आणि इतर अनेक राष्ट्रीय पक्षांनी स्पष्टपणे दुर्लक्षित केलेल्या स्थानिक भावनांचा फायदा उचलला. काही शक्तिशाली स्थानिक व्यावसायिक आणि राजकीय हितसंबंधांच्या पाठिंब्याने, राव यांनी २९ मार्च १९८२ रोजी तेलगू देसम पार्टी, अर्थात टीडीपी, स्थापन केली. तेलगू अभिमान, तेलगू आकांक्षा आणि त्याला आपल्या वैयक्तिक करिश्म्याची जोड देऊन, एका वर्षापेक्षा कमी काळात एनटीआर हे इच्छुक उमेदवारापासून मुख्यमंत्रीपदापर्यंत पोहोचले. जानेवारी १९८३ मध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणुकीत, टीडीपीने पूर्ण बहुमत मिळवून सरकार स्थापन केले. 'मॅव्हरिक मेसिया: अ पॉलिटिकल बायोग्राफी ऑफ एन. टी. रामाराव' (२०२१) या पुस्तकातील या विशेष उताऱ्यात, लेखक रमेश कंदुल यांनी त्या रणनीतीवर आणि ऐतिहासिक विजयावर मार्मिक दृष्टिक्षेप टाकला आहे, ज्याने आंध्र प्रदेशचे राजकीय चित्र पूर्णपणे बदलून टाकले. हा एक असा वारसा आहे जो आजही टिकून आहे, कारण २०१४ मध्ये आंध्रमधून वेगळे करून नवीन राज्य बनवण्यात आलेल्या तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेश या दोन्ही ठिकाणी प्रादेशिक पक्षांचे सरकार आहे. एनटीआर - १९८३ ने भारताचे राजकीय चित्रही बदलून टाकले. अल्पावधीतच, अगदी थोडक्यात झालेल्या आघाड्यांच्या लाटेवर स्वार होऊन आणि आग्रही संघराज्यवादाच्या माध्यमातून राजकीय केंद्रीकरणाला मागे ढकलत, टीडीपी राष्ट्रीय स्तरावरील आघाडीच्या राजकारणात एक महत्त्वाचा घटक म्हणून उदयास आली.

बहुप्रतिक्षित निवडणुकीचे निकाल एका नाट्यमय वळणासह जाहीर झाले. दिशाभूल करण्याच्या एका उत्तम उदाहरणात, पहिला निकाल काँग्रेस (आय) च्या बाजूने लागला. शादनगर (महबूबनगर जिल्हा) या राखीव मतदारसंघातून पक्षाचे उमेदवार पी. शंकर राव यांनी टीडीपीचे उमेदवार पी. राधाकृष्ण यांचा ३००३ मतांच्या फरकाने पराभव केला. या मतदारसंघात पहिल्यांदाच इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्र इव्हीएम वापरण्यात आल्याने हा निकाल लवकर जाहीर झाला. पण आत्मविश्वासाची मूर्ती असलेले एनटीआर फारसे विचलित झाले नाहीत. त्यांच्या विश्वासाप्रमाणेच, टीडीपीच्या उमेदवारांनी लवकरच विजयाची मालिका सुरू केली. पक्षाने किनारपट्टीवरील आंध्र आणि रायलसीमा प्रदेशात निर्विवाद विजय मिळवला, तर तेलंगणामध्ये लक्षणीय मुसंडी मारली. पक्षाने ४६ टक्क्यांहून अधिक मते मिळवून भारताच्या निवडणूक इतिहासात एक विक्रम प्रस्थापित केला. सरकार स्थापन करण्यासाठी १४८ जागांची आवश्यकता असताना, पक्षाने आपल्या पहिल्याच निवडणुकीत १९८ जागा मिळवल्या. टीडीपीचा पाठिंबा असलेल्या संजय विचार मंचला चार जागा मिळाल्या. आंध्र प्रदेशच्या स्थापनेनंतर पहिल्यांदाच, काँग्रेसला ३३ टक्के मते मिळवून साठ जागांवर समाधान मानावे लागले. ही एक निवडणुकीची त्सुनामीच होती, कारण एनटीआर यांच्या जबरदस्त प्रभावाखाली इंदिरा गांधींची त्यांच्या बालेकिल्ल्यावरील पोलादी पकड अक्षरशः वाहून गेली. सर्वात जुन्या पक्षाचा, अवघ्या नऊ महिन्यांपूर्वी स्थापन झालेल्या एका नवख्या गटाने पूर्णपणे धुव्वा उडवला. या नंतर अनेक मंत्र्यांसह काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते मोठ्या दुःखात बुडाले होते. पराभव झालेल्या काही दिग्गजांमध्ये एन. जनार्दन रेड्डी, कोना प्रभाकर राव आणि एम. ए. अझीझ यांच्यासारख्या मावळत्या मंत्रिमंडळातील पंधरा सदस्यांचा आणि विधानसभा अध्यक्ष अगरला ईश्वर रेड्डी यांचा समावेश होता. टीडीपीच्या विजयामुळे या निवडणुकांमध्ये 'राष्ट्रीय' विरोधी पक्षांना मोठा फटका बसला. १९७८ मध्ये साठ जागा जिंकलेल्या जनता पक्षाचा पराभव होऊन त्यांना केवळ एक आमदार उरला. लोकदल पूर्णपणे नामशेष झाले. सीपीआय (एम) ला पाच आणि सीपीआयला चार जागा मिळाल्याने विधानसभेतील कम्युनिस्टांचे संख्याबळ नऊवर आले. डाव्या पक्षांसाठी हा आणखी एक निराशाजनक अनुभव होता, कारण १९६४ नंतर प्रथमच सीपीआय आणि सीपीआय (एम) मध्ये जागावाटप झाले होते. ऐंशी उमेदवार उभे करूनही भाजपने आपल्या तीन जागा राखण्यात यश मिळवले. ऐंशी जागांवर निवडणूक लढवलेल्या काँग्रेस (जे) ला एक जागा मिळाली. काँग्रेस (एस) ला एकही जागा मिळाली नाही. एमआयएम हा एकमेव पक्ष होता ज्याने आपले संख्याबळ तीनवरून पाच जागांपर्यंत वाढवले, तेही प्रामुख्याने हैदराबादच्या जुन्या शहरातून. एनटीआर यांच्या आक्रमणाला तोंड देणाऱ्या सन्माननीय अपवादांमध्ये जनता पक्षाचे एस. जयपाल रेड्डी आणि भाजपचे एम. व्यंकय्या नायडू यांचा समावेश होता.

संजय विचार मंचने उभे केलेल्या पाचपैकी चार उमेदवारांचा प्रभावी विजय हा संपूर्णपणे टीडीपीच्या पाठिंब्यामुळे झाला होता. लवकरच राष्ट्रीय संजय मंच (आरएसएम) असे नामकरण झालेल्या मनेकांच्या पक्षाने कोणत्याही निवडणुकीत जिंकलेल्या आमदारांची ही आतापर्यंतची सर्वाधिक संख्या होती. हा ऐतिहासिक विजय कसा आणि का घडला यावर विपुल विश्लेषणे आणि भाष्ये झाली आहेत. हा विजय महत्त्वपूर्ण आहे, कारण राजकीय पक्षाची स्थापना केल्यानंतर नऊ महिन्यांच्या आत सत्ता काबीज करण्याचा एनटीआर यांचा पराक्रम आजही अबाधित आहे. या नेत्रदीपक सत्तांतराचे श्रेय कोणत्याही एका घटकाला देता येत नाही. ती व्यक्ती आणि तो क्षण एकत्र आल्यामुळे एपीच्या इतिहासाचा प्रवाह नाट्यमयरीत्या बदलला. काँग्रेस (आय) ला एक व्यवहार्य पर्याय म्हणून स्वतःला सादर करण्याची एनटीआर यांची क्षमता हे एक प्रमुख कारण होते. काँग्रेसविरोधी मते सहज उपलब्ध होती. गरज होती ती एका विश्वासार्ह पर्यायाची. जिथे इतर सर्व विरोधी पक्ष अपयशी ठरले, तिथे टीडीपी यशस्वी झाली, कारण ती लोकांच्या आकांक्षा अधिक अचूकपणे प्रतिबिंबित करू शकली. 'इंडियन एक्सप्रेस'ने आपल्या संपादकीयात, 'तेलुगू देसमचा उदय म्हणजे एक सूडाचा आवेश' असे वर्णन करताना म्हटले की, एनटीआर यांनी 'एक विशिष्ट भावना अचूकपणे टिपली' आणि त्याचबरोबर तेलुगू 'आत्मसन्मान' पुनर्संचयित करण्याच्या त्यांच्या प्रतिज्ञेने लोकांच्या मनाला स्पर्श केला. एनटीआर यांनी ज्या प्रकारे आपल्या 'आत्मसन्मानाच्या घोषणे'ला धर्मांधतेच्या घटकांशिवाय परिष्कृत केले, ते आश्चर्यकारकपणे ऐतिहासिकदृष्ट्या तेलुगू राष्ट्रवादाशी सुसंगत होते. के. सी. सुरी यांनी निदर्शनास आणल्याप्रमाणे, 'विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीपासून तेलुगू लोकांनी तेलुगू राष्ट्रीय अभिमान आणि भारतीय राष्ट्रवाद यांचे उत्तम मिश्रण करण्याची ही प्रवृत्ती दर्शविली आहे....!'

एनटीआर यांची तेलगू लोकांच्या पारंपरिक आणि सांस्कृतिक भांडारातून मोठ्या प्रमाणावर घेतलेली स्थानिक प्रतिमा आणि स्थानिक भाषाशैलीमुळे सर्वसामान्य माणसाशी त्वरित नाते जोडले गेले. त्यांनी वेळोवेळी आत्मा गौरवम् (स्वाभिमान), जाति गौरवम् (तेलुगु जातीचा सन्मान), धर्म युद्धम (न्यायासाठी लढा) आणि कुरुक्षेत्रम् (महाभारतातील महाकाव्य युद्ध) यांचा उल्लेख केला. या सर्व अभिव्यक्ती लोकांच्या सांस्कृतिक प्रवृत्तीला आकर्षित करणाऱ्या होत्या. टीडीपीच्या प्रचार साहित्यामध्ये एनटीआर यांची भगवान कृष्ण, भगवान राम, सम्राट कृष्णदेवराय, गूढवादी वीरभ्रह्मेंद्र स्वामी आणि मध्ययुगीन मंत्री ब्रह्म नायडू यांसारख्या विविध पौराणिक आणि ऐतिहासिक भूमिकांमधील सात चित्रे असलेल्या एका पुस्तिकेचा समावेश होता, आणि या साहित्याने 'देशाच्या अंगणात उपलब्ध असलेल्या स्वदेशी प्रतिमा आणि वाक्प्रचारांच्या माध्यमातून डाव्या आणि मूलगामी तत्त्वांचा' प्रसार कसा केला. एनटीआर यांची अस्सल तेलगू भाषेतील नाट्यमय भाषणे मतदारांच्या मनात घर करून राहिली. उदाहरणार्थ, काँग्रेस पक्षातील भ्रष्टाचाराच्या मुद्द्यावर ते सवाल करायचे, 'हा कोणाच्या बापाचा पैसा आहे?' काँग्रेस आता सन्माननीय पक्ष राहिलेला नाही, हे अधोरेखित करण्यासाठी ते म्हणायचे की, 'तो झाडाच्या नावाखाली सडकी फळे विकत आहे'. तसेच, एनटीआर आणि त्यांच्या पक्षाला संकुचित प्रादेशिक किंवा फुटीरतावादी म्हणून चित्रित करण्याचा प्रयत्नही त्याच कारणास्तव लोकांना फारसा पटला नाही. एनटीआर फुटीरतावादी नव्हते, आणि त्यांनी प्रत्यक्षात रामराज्यासारख्या अखिल भारतीय प्रतीकांचा वापर केला. रामराज्य ही आदर्श शासनाची हिंदू संकल्पना असून, ती सांस्कृतिकदृष्ट्या राष्ट्रीय कल्पनेचा एक अविभाज्य भाग होती. टीडीपीची प्रचारमोहीम आशय आणि शैलीच्या बाबतीत तामिळनाडूच्या डीएमकेपेक्षा खूप वेगळी होती. एनटीआर यांचे तेलगू राष्ट्रवादाचे आवाहन राष्ट्रीय अस्मितेच्या कल्पनेच्या कधीही विरोधात नव्हते.

विश्लेषकांनी टीडीपी आमदारांच्या सामाजिक पार्श्वभूमीतील महत्त्वपूर्ण बदलाकडे लक्ष वेधले आणि त्यामुळेच पक्षाला आश्चर्यकारक विजय मिळण्यास हातभार लागला, असे सुचवले. टीडीपीने प्रबळ जाती समूह आणि मागास जाती (बीसी) यांच्यात युती घडवून आणली. याउलट, काँग्रेस (आय) ने उच्चजातीय गट आणि अनुसूचित जाती व जमाती यांना एकत्र आणले होते. तेव्हापासून मागासवर्गीय हे टीडीपीच्या निवडणूक समर्थनाचा कणा राहिले आहेत. हे लक्षात घेणे मनोरंजक ठरू शकते की, १९८३ च्या विधानसभेत रेड्डी आमदारांची संख्या अडुसष्ट होती, जी २९४ सदस्यांच्या सभागृहात कम्मा आमदारांची संख्या बावन्न होती. तब्बल पंचेचाळीस रेड्डी आमदार टीडीपीच्या तिकिटावर निवडून आले होते. टीडीपीच्या तिकिटावर निवडून आलेल्या कम्मा आमदारांची संख्या अठ्ठेचाळीस होती, जी किंचित जास्त होती, तर इतर पक्षांच्या चिन्हावर केवळ तीन कम्मा आमदार निवडून आले. वरवर पाहता, टीडीपीच्या माध्यमातून अधिक कम्मा आमदारांनी विधानसभेत प्रवेश केल्याचे दिसते. पण १९६७ मध्ये, जेव्हा टीडीपी अस्तित्वात नव्हती, तेव्हाही तब्बल चव्वेचाळीस कम्मा आमदार विधानसभेत निवडून आले होते. टीडीपीचा विजय हा प्रादेशिक अस्मितेचा विजय म्हणूनही मोठ्या प्रमाणावर चर्चिला गेला आहे. असा युक्तिवाद केला जातो की, स्वातंत्र्यापासून, उदयास येत असलेल्या प्रादेशिक भांडवलदार वर्गाला दिल्ली-केंद्रित राजकारणाच्या जगात आपल्या हितसंबंधांचे रक्षण करणे आणि त्यांना चालना देणे अधिकाधिक कठीण वाटू लागले होते. उद्योगपती आणि माध्यम सम्राट रामोजी राव यांच्या उदाहरणावरून स्पष्ट होणाऱ्या या अस्मितावादी वर्गाने टीडीपीसारख्या प्रादेशिक पक्षांच्या उदयाला हातभार लावला. विशेष म्हणजे, १९८० च्या दशकापासून, राज्यांनी, विशेषतः काँग्रेस-व्यतिरिक्त इतर पक्षांची शासना असलेल्या राज्यांनी, सत्ता रचनेत अधिक अर्थपूर्ण वाटा मागण्यास सुरुवात केली.

तामिळनाडूमध्ये एनटीआर यांचे राजकीय यश एमजीआर यांच्यापेक्षा लक्षणीयरीत्या वेगळे होते, ही वस्तुस्थिती अनेक भाष्यकारांनी नमूद केली होती. एमजीआर यांनी स्वतःचा पक्ष स्थापन करून सत्तेवर दावा करण्यापूर्वी राजकारणात काम करण्याचा त्यांचा प्रदीर्घ अनुभव होता. एनटीआर यांचा राजकीय प्रवेश अचानक आणि त्यांच्या पूर्वीच्या राजकीय सहभागाचा लवलेशही नसताना झाला. एनटीआर यांना आपल्या अभूतपूर्व यशाची तीव्र जाणीव होती. 'मी यावेळी जे काही मिळवले आहे त्याची इतरांशी तुलना करणे योग्य नाही. यश मिळवण्यापूर्वी ते खूप काळ राजकारणात होते. मी हे नऊ महिन्यांत केले आहे,' असे एनटीआर यांनी  दिलेल्या एका मुलाखतीत सांगितले. टीडीपीच्या उदयाने, एका अर्थाने, पुनरुत्थान झालेल्या भाजपसह कोणत्याही 'राष्ट्रीय' पक्षाला नजीकच्या भविष्यात राज्यात सत्तेवर येण्याची शक्यताच संपुष्टात आणली. २०१४ मध्ये राज्याच्या विभाजनानंतरही, टीडीपी आणि तेलंगणा राष्ट्र समिती (टीआरएस) या दोन प्रादेशिक पक्षांनी अनुक्रमे आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणामध्ये सत्ता मिळवली. २०१९ मध्ये, पुन्हा टीआरएस आणि वायएसआर काँग्रेस या प्रादेशिक पक्षांनी दोन्ही तेलगू राज्यांमध्ये दणदणीत सत्ता मिळवली. भाजप आणि काँग्रेस हे कमकुवत विरोधी पक्ष बनून राहिले. टीडीपीच्या यशाने प्रेरित होऊन, त्यानंतर अनेक प्रादेशिक पक्ष उदयास आले, ज्यांनी काही प्रमाणात यश मिळवले, परंतु कोणाचाही प्रभाव तितका नाट्यमय नव्हता. त्याचप्रमाणे, एआयएडीएमके (स्थापना १९७२) पासून ते आप (स्थापना २०१२) पर्यंतच्या देशातील सर्व प्रादेशिक पक्षांमध्ये, एनटीआर यांच्या टीडीपीने देशातील नवोदित पक्षांमध्ये सर्वोत्तम कामगिरी केली.

हे स्पष्ट आहे की, एनटीआर आणि त्यांचा पक्ष केवळ त्यांच्या चित्रपटसृष्टीतील ग्लॅमरच्या जोरावर सत्तेवर आले नाहीत. त्यांच्या यशासोबत एक नवी स्वदेशी विचारधारा आणि राजकीय संस्कृतीही उदयास आली. एका व्यवहार्य राजकीय पर्यायासाठी ती योग्य वेळ होती, आणि ती पोकळी भरून काढण्यासाठी तो माणूस पुढे आला. ही महत्त्वपूर्ण राजकीय घडामोड केवळ एक फिल्मी बाब नसून त्याहून अधिक काहीतरी होती, हे अनेक दशकांनंतर स्पष्ट झाले, जेव्हा चिरंजीवी नावाच्या दुसऱ्या एका चित्रपट अभिनेत्याने त्याच धर्तीवर पुन्हा एकदा प्रयत्न केला, पण त्याला तसा परिणाम मिळाला नाही. इंदिरा गांधी आणि प्रस्थापित काँग्रेसविरुद्ध विजय मिळवून देणाऱ्या एनटीआर यांच्या प्रभावामुळे, तेलगू लोकांना देशाच्या नजरेत निश्चितच एक नवी ओळख मिळाली. तेलगू लोकांची एक कायमची तक्रार होती की, भाषिक राज्य स्थापन झाल्यानंतरही उत्तर भारतीय मानसिकतेत त्यांना 'मद्रासी' या नावाने दडपले गेले होते. एनटीआर यांच्या आगमनाने दिल्लीतील राजकारणी आणि प्रसारमाध्यमे आंध्र प्रदेशकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनात निश्चित बदल घडवून आणला. बी. पी. आर. विठ्ठल, एक प्रतिष्ठित सनदी अधिकारी, आपल्या गृहराज्यातील नाट्यमय राजकीय घडामोडींच्या काळात आफ्रिकन देश सुदानमध्ये अर्थसंकल्पीय सल्लागार म्हणून कार्यरत होते. विठ्ठल, ज्यांनी नंतर एनटीआर यांच्या सरकारमध्ये नियोजन मंडळाचे उपाध्यक्ष म्हणून काम केले, त्यांनी आठवण सांगितली:

जानेवारी १९८३ मध्ये, सुदानमधील खार्तुम येथे लाल बहादूर स्टेडियममध्ये झालेल्या एका जाहीर समारंभात, एन. टी. रामाराव यांचा आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री म्हणून शपथविधी सोहळा मी सुदानी टीव्हीवर थेट पाहिला. भारताचा एक महत्त्वाचा भाग तेलगू देश आहे, हे संपूर्ण अरब जगाला तेव्हाच पहिल्यांदा कळले. तोपर्यंत, उत्तर भारतीयसुद्धा आम्हाला फक्त 'मद्रासी' म्हणूनच ओळखत होते. स्वतंत्र भाषिक राज्य मिळवून आम्हाला जे साध्य करायचे होते, ते भावनिकदृष्ट्या तेव्हाच आणि संपूर्णपणे एनटीआर यांच्यामुळेच साध्य झाले. एनटीआर यांनी आपल्या ऐतिहासिक विजयाने माध्यमांमध्ये इतकी प्रचंड उत्सुकता निर्माण केली की, ब्रिटिश, पश्चिम जर्मन आणि इटालियन अशा तीन युरोपियन टेलिव्हिजन चमूंनी त्यांचे चित्रीकरण करण्यासाठी हैदराबादला भेट दिली. इंदिरा गांधींना पराभूत करणाऱ्या या चित्रपट अभिनेत्यामध्ये असे काय विशेष आहे, हे पाहण्यासाठी दिल्लीस्थित पत्रकार अलिकडच्या वर्षांत प्रथमच हैदराबादमध्ये दाखल झाले होते. एन. टी. रामाराव यांचे वयाच्या ७२ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले. मिळालेल्या माहितीनुसार, १९९४ मध्ये पुनरागमन केल्यानंतर नऊ महिन्यांनी, त्यांचे जावई आणि मंत्रिमंडळातील सहकारी एन. चंद्रबाबू नायडू यांच्या नेतृत्वाखालील बंडाने एन. टी. रामाराव यांना सरकार आणि पक्षातून बाहेर काढले. लक्ष्मी पार्वतीसोबत राज्यभर झंझटा दौरा करूनही, टीडीपी कार्यकर्त्यांचा पाठिंबा पुन्हा मिळवण्याचे त्यांचे प्रयत्न निष्फळ ठरले. २००४ च्या विधानसभा निवडणुकीत चंद्रबाबू नायडू यांचा पराभव झाल्यानंतरच, त्यांच्या पत्नीने श्रीरंगपट्टण येथे त्यांच्या अस्थींचे विसर्जन केले.

पुरस्कार आणि सन्मान:

राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (निर्माता म्हणून)१९५४:  तेलुगूमधील सर्वोत्कृष्ट वैशिष्ट्यपूर्ण चित्रपटासाठी प्रमाणपत्र प्रमाणपत्र: निर्माता -थोडू डोंगालू १९६०:  तेलुगूमधील सर्वोत्कृष्ट वैशिष्ट्यपूर्ण चित्रपटासाठी गुणवत्ता प्रमाणपत्र: निर्माता -सीथाराम कल्याणम १९६८: सर्वोत्कृष्ट फीचर चित्रपटासाठी  राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार- १९६८ तेलुगु मधील सर्वोत्कृष्ट फिचर चित्रपटासाठी राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार : १९६८ तेलुगु मधीलसर्वोत्कृष्ट फीचर  चित्रपट भारत सरकारचा श्री पुरस्कार १९५४ : राजू पेडा १९६३  साठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : लावा कुसा नंदी पुरस्कार १९७०  साठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : कोडालू दिदीना कपूरम फिल्मफेअर पुरस्कार दक्षिण १९७२  साठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा नंदी पुरस्कार :  बडी पंथुलन ९ मधील सर्वोत्कृष्ट तेलुगु अभिनेता : अन्य अवॉर्ड १९७२ आणि  डॉ. विद्यापीठ २९ ऑगस्ट २०२३ रोजी, एन.टी. रामाराव यांच्या शताब्दीनिमित्त भारताच्या राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते १०० रुपयांच्या स्मारक नाण्याचे अनावरण करण्यात आले. १४ डिसेंबर १९४९ रोजी प्रदर्शित झालेल्या एन.टी.आर. यांच्या 'मन देशम' या पहिल्या चित्रपटापासून, १४ डिसेंबर २०२४ रोजी तेलुगू चित्रपटसृष्टीने त्यांच्या चित्रपट कारकिर्दीची ७५ वर्षे साजरी केली. 

हरीश केंची,

९४२२३१०६०९

    

किशोरलाल मशरुवाला

मराठी-गुजराती वाद मिटवण्याची जबाबदारी असलेला हा संपादक माहित्येय? २९ जुलै १९१८. गांधीजींनी लिहिलेलं एक पत्र आहे. पत्रात एक गंभीर विषय होता. साबरमती आश्रमात महाराष्ट्रीय आणि गुजराती लोकांमध्ये भेदभाव केला जातो, अशी तक्रार आली होती. गांधीजी लिहितात, “या आरोपात जितकं तथ्य असेल, तितकं ते दूर करण्याचा प्रयत्न करणं आपलं कर्तव्य आहे....” गुजराती स्त्रियांनी महाराष्ट्रीय स्त्रियांमध्ये मिसळावं, मुलांमध्ये असा भेदभाव निर्माण होणार नाही याची काळजी घ्यावी, असंही त्यांनी सुचवलं. हे पत्र लिहिलं होतं ते किशोरलाल मशरुवाला यांना. महाराष्ट्र आणि गुजरातमधल्या या दुराव्याची कारणं तपासून तो दूर करण्याच्या प्रयत्न करण्याची जबाबदारी गांधीजींनी त्यांच्यावर सोपवली होती. गांधीजींना किशोरलाल मशरुवालांच्या मराठी ज्ञानाचीही चांगली कल्पना होती. १९४०मध्ये एका संदर्भात गांधीजींनी त्यांच्याबद्दल लिहिलं होतं, “as good a Marathi scholar as he is a Gujarati scholar.” म्हणजेच गुजरातीइतकाच ते मराठीचाही चांगला अभ्यासक असल्याचं गांधीजी मानत होते. पण किशोरलाल मशरुवाला नक्की कोण होते?

गांधीजींच्या हत्येनंतर ‘हरिजन’ची संपादकीय जबाबदारी किशोरलाल मशरुवालांनी १९४८ ते १९५२ या काळात सांभाळली. गांधीजींच्या विचारांचा हा महत्त्वाचा आवाज पुढे नेण्याची जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर आली होती. पण ‘हरिजन’शी त्यांचा संबंध गांधीजींच्या हत्येनंतर सुरू झालेला नव्हता. गांधीजींनी याआधीच त्यांना या पत्रिकेच्या कामात सहभागी करून घेतलं होतं. संपादक म्हणून किशोरलालांनी गांधींच्या विचारांचं केवळ पुनरुच्चारण केलं नाही. त्यांनी स्वतःच्या विवेकाने आजूबाजूच्या राजकारणाकडे पाहिलं. याचं एक ठळक उदाहरण १९ डिसेंबर १९४८ च्या ‘हरिजन’मध्ये दिसतं. किशोरलाल मशरुवालांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाविषयी लिहिलंय. त्यांनी संघाविषयीचं आणि संघाच्या सदस्यांनी लिहिलेलं मराठी साहित्य वाचल्याचं नमूद केलं. संघाची घोषणा “हिंदुत्वावर प्रेम आणि कोणाचाही द्वेष नाही” अशी मांडली जात असली, तरी “दुसरा अर्धा भाग खरा नाही”, असं त्यांचं मत होतं. त्यांनी लिहिलं की, संघाविषयी आपण ऐकलेल्या आणि त्याच्या साहित्यामधून वाचलेल्या गोष्टींवरून त्यांना मुस्लिमांविषयी “ill-will and dislike” जाणवत होतं. ‘टेलिग्राफ’मध्ये रामचंद्र गुहा यांनी हा संदर्भ दिला आहे.

गांधीजींच्या हत्येनंतर अवघ्या वर्षभराच्या आत ‘हरिजन’मध्ये असा लेख लिहिणारा हा संपादक कोण होता, हे समजून घेण्यासाठी त्यांचं गांधीजींबरोबरचं नातं पाहावं लागतं. किशोरलाल गांधीजींचे अनुयायी होते, पण केवळ होकार देणारे अनुयायी नव्हते. गांधीजींना प्रश्न विचारणारे, त्यांच्याशी मतभेद मांडणारे आणि स्वतःच्या विचारांनी गांधीवादाचा अर्थ लावणारे सहकारी म्हणून त्यांचं महत्त्व होतं. गांधीजींच्या हत्येच्या आदल्या दिवशी, २९ जानेवारी १९४८ रोजी, गांधीजींनी किशोरलालांना एक पत्र लिहिलं होतं. त्या पत्रात रचनात्मक काम करणाऱ्या विविध संस्थांना एका संस्थेत एकत्र आणण्याच्या शक्यतेबद्दल गांधीजींनी लिहिलं होतं. सेवाग्रामला जाण्याचा आपला विचार, जामनालाल बजाज यांच्या स्मृतिदिनाचा कार्यक्रम आणि स्वतःच्या प्रकृतीचीही त्यांनी त्यात माहिती दिली होती. दुसऱ्याच दिवशी, ३० जानेवारीला, गांधीजींची हत्या झाली. त्यामुळे हे पत्र आज वाचताना त्याला एक वेगळंच ऐतिहासिक वजन प्राप्त होतं. गांधीजींच्या शेवटच्या दिवसाच्या आदल्या दिवशीचा हा संवाद किशोरलालांसोबत झाला होता.

हे किशोरलाल मशरुवाला नक्की कोण होते, हे समजून घेण्यासाठी आणखी मागे जावं लागतं. गुजराती कुटुंबात जन्मलेला हा माणूस मुंबईत जन्मला, अकोल्यात शिकला आणि पुढे मुंबईच्या विल्सन कॉलेजमध्ये शिकला. म्हणजे महाराष्ट्राशी त्याचा संबंध फक्त गांधीजींच्या पत्रापुरता नव्हता. त्याच्या बालपणातच महाराष्ट्र आला होता. अकोल्यात त्याचं प्राथमिक शिक्षण मराठी माध्यमातून झालं आणि पुढे त्याने मराठी वाचली, लिहिलीही. किशोरलालांचा जन्म ५ ऑक्टोबर १८९० रोजी मुंबईत झाला. त्यांचं कुटुंब मूळचं सुरतचं. वडील इच्छाराम. ‘मशरू’ हा रेशमी कापडाचा एक प्रकार. या कापडाच्या व्यवसायाशी संबंधित असलेल्या कुटुंबाला मशरुवाला हे आडनाव पडलं, अशी माहिती गुजराती विश्वकोशात मिळते. मशरुवाला कुटुंबाचाही अकोल्याशी संबंध होता. किशोरलालांचे भाऊ नानाभाई इच्छाराम मशरुवाला अकोल्यात राहत होते. त्यांचा खादीच्या कामाशी संबंध होता. गांधीजींच्या पत्रव्यवहारात नानाभाईंचा उल्लेख येतो. त्यामुळे किशोरलालांच्या महाराष्ट्राशी असलेल्या नात्याला कौटुंबिक पार्श्वभूमीही होती. या कुटुंबाची गांधी परिवाराशी जोडलेली आणखी एक विलक्षण कडी म्हणजे नानाभाईंची मुलगी सुशीला. सुशीला म्हणजे किशोरलालांची भाची. १९२७मध्ये तिचं लग्न गांधीजींचा मुलगा मणिलाल गांधी यांच्याशी झालं. गांधीजी स्वतः या लग्नासाठी अकोल्याला गेले होते. गांधीजींनी आपल्या पत्रात आपण किशोरलालांच्या भाचीचा विवाह मणिलालशी लावण्यासाठी अकोल्याला येत असल्याचं नमूद केलं आहे. म्हणजे मशरुवाला कुटुंब आणि गांधी कुटुंब यांचं नातं केवळ राजकीय किंवा वैचारिक नव्हतं. ते कौटुंबिकही झालं होतं.

किशोरलालांच्या बाबतीत तर गांधीजींबरोबरचा संबंध आणखी खोल होता. गुजरात विद्यापीठाची स्थापना १९२०मध्ये झाली तेव्हा किशोरलाल त्याचे पहिले रजिस्ट्रार झाले. शिक्षण, समाजकार्य आणि गांधीजींच्या विचारांची मांडणी या क्षेत्रांत त्यांनी पुढे महत्त्वाची भूमिका बजावली. गांधीजींच्या नजरेतही किशोरलालांचं वेगळं स्थान होतं. १९२४मध्ये किशोरलालांच्या लेखनाचा संदर्भ देताना गांधीजींनी त्यांचा उल्लेख भारतातील “most thoughtful among the silent workers” अशा शब्दांत केला. किशोरलाल जे लिहितात किंवा बोलतात, त्या प्रत्येक शब्दाचा विचार करूनच ते मांडणी करतात, असंही गांधीजींनी म्हटलं होतं. गांधीजी आणि किशोरीलाल यांच्यातील संबंध फारच अनोखे होते. १९१७ मध्ये चंपारणमध्ये गांधीजींनी किशोरलालांना एका पुस्तकाताक उतारा फुलस्केप कागदावर उतरवायला सांगितला. कागद मोठा होता. किशोरलालांनी तो हाताने फाडायला सुरुवात केली. गांधीजींनी त्यांना थांबवलं. “चाकू वापरा,” असं सांगितलं. हाताने फाडलेल्या कागदाच्या कडेला तंतू दिसतात, ते नीट दिसत नाहीत, अशी त्यांची भूमिका होती.

लिफाफा उघडतानाही गांधीजींची हीच बारकाई दिसायची. चिकटलेला लिफाफा फाडण्याऐवजी फाउंटन पेनची टोकदार बाजू वापरून तो अलगद उघडायचा. पत्राची घडीही नीट असावी. कागदाचा एकही तुकडा वाया जाऊ नये. फाटलेले कपडे तसेच घालू नयेत, ते शिवून घ्यावेत. किशोरलालांचा एक लहान भाचा साबरमती आश्रमात राहत होता. खेळताना त्याचे कपडे फाटले आणि तो तसेच कपडे घालून गांधीजींच्या खोलीत गेला. गांधीजींनी नंतर किशोरलालांच्या पत्नीशी या विषयावर बोलताना कपडे शिवून घेण्याचं महत्त्व सांगितलं. ठिगळ लावलेले कपडे घालण्यात लाज नाही, गरिबी ही लाजेची गोष्ट नाही; पण कपडा फाटला तर तो दुरुस्त करावा आणि मळला तर धुवावा, असा त्यांचा आग्रह होता. गांधीजींकडून किशोरलालांना कागद वाचवण्याची सवयही लागली. एका बाजूने वापरलेले कागद, जुने लिफाफे, पुस्तकांच्या पार्सलसाठी वापरलेले कागद पुन्हा वापरायचे. पण गंमत म्हणजे स्वतः किशोरलालांनी या सवयीबद्दल लिहिताना तिची खिल्लीही उडवली. ही काटकसर आता कंजूषपणा आणि अस्ताव्यस्तपणाकडे झुकते आहे की काय, अशी त्यांना भीती वाटत होती.

या आठवणी त्यांनी Small Things I Learn From Him या लेखात नोंदवल्या. १९४८मध्ये लिहिलेल्या या लेखातून गांधीजींच्या दैनंदिन जीवनातल्या छोट्या सवयींची आणि त्यांच्याकडून शिकलेल्या गोष्टींची ओळख होते. किशोरलाल पुढे जीवनशोधन, गांधीविचारदोह, अहिंसा विवेचन, स्त्री-पुरुष मर्यादा आणि Gandhi and Marx यांसारख्या पुस्तकांतून आपले विचार मांडत राहिले. गांधीजींच्या विचारांचा अर्थ लावताना त्यांनी स्वतःचा विवेक बाजूला ठेवला नाही. १९५२ मध्ये किशोरलालांचं निधन झालं. त्यांच्या निधनानंतर जवाहरलाल नेहरूंनी त्यांच्याबद्दल लिहिलं, “He was one of the straightest and truest of our old comrades.” किशोरलाल मशरुवाला यांची गोष्ट म्हणूनच फक्त एका गुजराती गांधीवाद्याची गोष्ट नाही. महाराष्ट्र-गुजरात यांच्यातल्या संबंधांची, गांधींच्या भारताच्या कल्पनेची आणि एका संपादकाच्या ठाम भूमिकेची गोष्ट आहे. आज हा एवढा मोठा माणूस जवळपास विस्मृतीत गेलाय. आज त्यांच्या जयंती. त्यानिमित्त या महान संपादकाला विनम्र अभिवादन.

रामशास्त्री प्रभुणे

आज न्यायालये आणि त्यांचे न्यायाधीश याबाबत देशभर सुरू असताना सहज हाती लागलं ते पेशव्यांना शिक्षा सुनावण्यात रामशास्त्री प्रभुणे यांची! जेव्हा सरन्यायाधीशांनी पंतप्रधानांना मृत्युदंडाची शिक्षा सुनावली. हीच आहे रामशास्त्रींची कथा!

सुरुवातीच्या मराठा काळात, पेशवा किंवा पंतप्रधानपद वंशपरंपरागत नव्हते. छत्रपती कोणत्याही सक्षम व्यक्तीची नियुक्ती करत असत. उदाहरणार्थ, शिवाजी महाराजांचे पंतप्रधान मोरोपंत साहेब होते. तथापि, नंतर इतर लोक या पदावर आले आणि गेले. पण जेव्हा शाहू औरंगजेबाच्या कैदेतून सुटले, तेव्हा त्यांना सिंहासनासाठी ताराबाईंसोबत गृहयुद्ध लढावे लागले. या लढाईत पेशवा बाळाजी विश्वनाथांनी त्यांना पाठिंबा दिला. याबद्दल कृतज्ञता म्हणून, शाहूने पेशवा पद त्यांच्या कुटुंबासाठी वंशपरंपरागत पद म्हणून राखीव ठेवले. परिणामी, पुढील दोन पिढ्यांमध्ये छत्रपती पदाचे महत्त्व कमी झाले. पेशवा किंवा पंतप्रधान इतके प्रभावशाली झाले की ते एका अर्थाने मराठा राज्याचे वास्तविक शासक बनले. यांपैकी, पेशवा बाजीराव एक अत्यंत शूर पुरुष होते. 'बाजीराव मस्तानी'मधील तोच.....

भारताचा नेपोलियन. पण ते आयुष्यात कधीही युद्ध हरले नाहीत, त्यामुळे नेपोलियनला युरोपचा पेशवा बाजीराव म्हणणे अधिक योग्य ठरेल. पण वयाच्या ४० व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. त्यामुळे थोरला मुलगा, बाळाजी बाजीराव, पेशवा बनले, आणि धाकटा मुलगा, रघुनाथराव, उर्फ ​​राघोबा, त्यांचा उजवा हात बनला. या दोन भावांच्या काळात मराठा राजवट देशातील एक प्रमुख शक्ती बनली. पण पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धात अहमद शाह दुर्रानीकडून पराभव झाल्यानंतर ती राजवट मोडीत निघाली. सर्वात मोठा धक्का हा होता की बाळाजींचा ज्येष्ठ मुलगा आणि पुढील पेशवा, विश्वासराव, हे देखील पानिपतमध्ये मारले गेले. या दुःखातच पेशवा बाळाजींचे निधन झाले.

आता वारस कोण? ही चाचा रघुनाथराव यांची इच्छा होती. ते सर्वात ज्येष्ठ आणि मराठा साम्राज्याशी एकनिष्ठ होते. तरीही, त्यांच्याकडे दुर्लक्ष केले गेले. पंचांनी मिळून विश्वासरावांचे धाकटे बंधू, माधवराव, यांना पुढील पेशवा म्हणून नियुक्त केले. पुतण्या गादीवर बसला. मामा निराश झाले. पण आता काका आणि पुतण्यामध्ये दुरावा निर्माण झाला आणि चाचांना नजरकैदेत ठेवण्यात आले. कसेतरी संबंध थोडे सुधारले. पण माधवराव यांचेही वयाच्या ३० व्या वर्षी निधन झाले, त्यावेळी त्यांची पत्नी गर्भवती होती. आता कोण?

राघोबा पुन्हा आनंदित झाले. पण यावेळी, पंचांनी त्यांच्या तिसऱ्या पुतण्याला, १७ वर्षीय नारायणराव यांना पेशवा म्हणून नियुक्त केले. चाचांच्या रागाला सीमा नव्हती. मग, ३० ऑगस्ट १७७३ रोजी, पुण्यातील पेशव्यांचे निवासस्थान असलेल्या शनिवारवाड्यात, किशोरवयीन पेशव्यांची त्यांच्याच अंगरक्षकांकडून हत्या करण्यात आली. कोणताही वारस नव्हता. म्हणून, अखेरीस रघुनाथरावांना पेशव्यांचा वारसा मिळाला. पण त्या हत्या प्रकरणाचा तपास सुरूच राहिला. आणि याच काळात, रामशास्त्री हे मराठा साम्राज्याचे सरन्यायाधीश होते. शास्त्री एका गरीब कुटुंबातील मुलगा होता. त्यांनी कारकून पदापासून सुरुवात करून मॅजिस्ट्रेट पदापर्यंत मजल मारली. पेशवा माधवरावांनी त्यांच्या न्यायबुद्धी, तीक्ष्ण बुद्धिमत्ता आणि निर्भय निर्णयांबद्दल ऐकून, त्यांना राज्याचे न्यायिक प्रमुख बनवले. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, सरन्यायाधीश!

रामशास्त्री एक विलक्षण व्यक्ती होते. त्यांना राज्यपालपद नको होते, राज्यसभा नको होती, किंवा राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरणात पदही नको होते. लैंगिक छळासारख्या प्रकरणांमध्ये अडकण्याची शक्यताच नव्हती. त्यांनी बंगला घेतला नाही, किंवा मोठा पगारही नाही. ते पुण्यातील आपल्या घरी साधे जीवन जगले. आणि धाडसी निर्णय घेतले. धार्मिक विधींबद्दल बोलायचे झाल्यास...

एकदा ते पेशवा माधवरावांना भेटायला गेले. ते एका मोठ्या प्रार्थनेत मग्न होते, त्यामुळे ते त्यांना भेटू शकले नाहीत. दुसऱ्या दिवशी, रामशास्त्री त्यांना भेटले आणि त्यांनी आपला राजीनामा सादर केला. आणि काशीला जाण्याची परवानगी मागितली. पेशव्यांना धक्का बसला. त्यांनी माफी मागितली. रामशास्त्रींनी आपला राजीनामा मागे घेतला आणि पेशव्यांना म्हणाले, "जर तुम्हाला आता न्याय आणि राज्याच्या कारभारासाठी वेळ नसेल, तर सिंहासनाचा त्याग करा आणि काशीला जा. मी सुद्धा तुमच्यासोबत येईन." असो, पेशवा राघोबा होता. आणि रामशास्त्री माजी पेशव्याच्या हत्येचा तपास करत होते. शंका तर दूरच, सर्वांचा विश्वास होता की राघोबानेच ही हत्या घडवून आणली होती. पण सत्ताधारी पेशव्याविरुद्ध बोलण्याचे धाडस कोणाचे होते? रामशास्त्री अविचल राहिले. त्यांनी राजवाड्यातील कर्मचारी, अंगरक्षक आणि मारेकऱ्यांची कसून चौकशी केली. तपासादरम्यान, त्यांना एक पत्र सापडले, ज्यात राघोबाने तत्कालीन पेशव्याला पकडून तुरुंगात टाकण्याचा आदेश दिला होता. पण त्यात, 'पकडणे' या शब्दावर खोडून 'मारणे' असे लिहिले होते.

कदाचित राघोबाने फक्त 'पकडणे' असेच लिहिले असेल, पण त्याच्या अधीर पत्नीने त्यावर खोडले असेल; असा एक प्रचलित समज आहे. पण रामशास्त्रींनी पेशव्याला दरबारात बोलावले. त्यांनी त्याची उलटतपासणी केली आणि पुरावे सादर केले. पेशवा रघुनाथराव यांनी गुन्हा कबूल केला. माफी मागितली. आता काय? कायदा जे सांगेल ते.सर्व पुरावे आणि साक्षीदारांचे जबाब लक्षात घेऊन, सरन्यायाधीश रामशास्त्री यांनी पंतप्रधान रघुनाथराव यांना मृत्युदंडाची शिक्षा सुनावली. एक गदारोळ झाला.

आता पंतप्रधान रघुनाथराव यांनी आत्मसमर्पण केले नाही. उलट, सरन्यायाधीश रामशास्त्री यांना बरखास्त करण्यात आले. पण आता सिंहासन धोक्यात आले होते. सर्व मराठा सरदारांनी रघुनाथराव यांच्या विरोधात आघाडी केली. परिस्थिती इतकी अस्थिर झाली होती की, मृत पेशव्यांच्या गर्भवती पत्नीने एका मुलाला जन्म दिला. वारसदार आला होता. नवजात पेशव्यांचे स्वागत करण्यासाठी मराठा योद्ध्यांची मिरवणूक पुण्याकडे निघाली. राघोबाने ऐनवेळी आपली पिशवी उचलली, जे काही हाती लागले ते गोळा केले, आणि पळून गेला. ते असेच भटकत, अपमानित आणि वनवासात मरण पावले. पुण्यात रामशास्त्री यांची सरन्यायाधीश म्हणून पुनर्नियुक्ती करण्यात आली.

खुनी राघोबाच्या पश्चात्तापदग्ध वंशजांनी ही कहाणी इतिहासाच्या पानांतून लपवून ठेवली होती. आज, हा डाव्या विचारसरणीचा फेसबुक वापरकर्ता तुम्हाला त्याची आठवण करून देत आहे. जेणेकरून जेव्हा न्यायाधीश न्याय द्यायला विसरतील आणि खुनी शासकांना वंदन व सलाम करू लागतील, तेव्हा तुम्ही त्यांना रामाची कहाणी सांगू शकाल. रामशास्त्रींची कहाणी!!

रामचंद्र गुहा : 'आर्ग्युमेंट्स विथ गांधी'

गांधी आणि आंबेडकर यांचा वारसा स्पर्धात्मक म्हणून पाहण्याची गरज नाही, असा युक्तिवाद इतिहासकार करतात. १९३२ मध्ये तुरुंगात गांधीजींना भेटल्यावर आंबेडकरांनी त्यांना सांगितले होते, 'त्या जुन्या पद्धतीची पुनरावृत्ती होऊ नये, ज्यात सुधारक स्वतः पीडितांपेक्षा त्यांच्या गरजांबद्दल आपल्यालाच जास्त माहिती असल्याचा दावा करत असे...!' जवळजवळ एक शतकानंतर, आता हा इशारा वाचताना तो दूरदृष्टीचा होता असे वाटते. एक वेळ अशी येणारच होती, जेव्हा दलितांचे प्रतिनिधित्व त्यांच्याच एका व्यक्तीने करावे, आणि उच्च जातीतील एखाद्या सुधारकाने, त्याचा हेतू कितीही चांगला असला तरी, त्यांची बाजू मांडू नये.

*गांधींचे धैर्य आणि दृढनिश्चय*

त्यामुळे, आंबेडकर मरणोत्तर दलितांचे महान प्रतीक आणि आदर्श म्हणून उदयास येणे पूर्णपणे समजण्यासारखे आहे. परंतु आंबेडकरवाद्यांकडून गांधींवर होणारे हल्ले पूर्णपणे योग्य आहेत की नाही, हा एक वेगळाच प्रश्न आहे. कारण गांधींनी स्वतः अस्पृश्यतेविरुद्धची मोहीम मोठ्या धैर्याने आणि दृढनिश्चयाने चालवली होती. जर ते नसते, तर या मुद्द्याला कदाचित इतके महत्त्व आणि प्रासंगिकता कधीच प्राप्त झाली नसती. काँग्रेस पक्षातील त्यांच्या कोणत्याही महत्त्वाच्या सहकाऱ्याला जवाहरलाल नेहरू, वल्लभभाई पटेल, सुभाषचंद्र बोस यांनाही  हे समजले नाही की जातीच्या सर्वव्यापी विषमतेमुळे भारतीय स्वातंत्र्याच्या ध्येयाला किती गंभीरपणे धक्का पोहोचला होता. भगतसिंग आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांसारख्या डाव्या विचारसरणीच्या साम्राज्यविरोधी कार्यकर्त्यांनाही हे समजले नाही. खरे तर, भारतीय मार्क्सवाद्यांनी जातीच्या प्रश्नाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष केले. याचे कारण असे होते की, ते न्यायाकडे केवळ आर्थिक दृष्टिकोनातून, त्यांच्या 'वर्ग' या मुख्य संकल्पनेच्या चष्म्यातून पाहत होते. मार्क्सच्या स्वतःच्या युरोपीय इतिहासावरील अभ्यासातून निर्माण झालेल्या या विश्लेषणात्मक चौकटीत, भारतातील जातीय भेदभावाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि मानसिक पैलूंना स्थान देण्यास फारच कमी आणि अनेकदा अजिबातच वाव नव्हता.

त्या काळातील प्रमुख भारतीय राष्ट्रवाद्यांपैकी केवळ गांधीजींनीच, अनेक भारतीयांना पारतंत्र्याच्या परिस्थितीत जगू आणि दुःख सोसू देत असताना ब्रिटिशांकडून स्वातंत्र्याची मागणी करण्यामधील ढोंगीपणा ओळखला होता. इतकेच नव्हे, तर त्यांनी याकडे केवळ एक राजकीय समस्या म्हणून नव्हे, तर एक नैतिक समस्या म्हणूनही पाहिले. भारताच्या राजकीय स्वातंत्र्यासाठी अधिक प्रभावी युक्तिवाद करता यावा म्हणून अस्पृश्यांना समान हक्क देणे आवश्यक होते. त्याच वेळी, अस्पृश्यता ज्या 'पापा'चे प्रतीक होती, त्याचे प्रायश्चित्त उच्चवर्णीय हिंदूंना करायचे होते. जरी त्यांचे काँग्रेसमधील सहकारी गांधींच्या अस्पृश्यता विरोधी मोहिमेबद्दल बहुतांशी उदासीन होते, तरी सर्वसामान्य जनतेचा एक मोठा वर्ग मात्र त्याला तीव्र विरोध करत होता. खरे तर, सनातनी हिंदूंनी गांधींना दाखवलेला अविवेकी आणि टोकाचा विरोध, त्यांनी जातीय पूर्वग्रहांना आव्हान देण्यासाठी टप्प्याटप्प्याने दृष्टिकोन का स्वीकारला हे स्पष्ट करण्यास मदत करतो. १९१५ ते १९२० या काळात, जेव्हा ते भारतीय राजकारणात स्वतःला स्थापित करत होते, तेव्हा त्यांनी स्वतः जातीय व्यवस्थेला आव्हान न देता अस्पृश्यतेवर हल्ला चढवला. भारतीय लोकांवर, आणि विशेषतः त्यांच्यातील हिंदूंवर, आपली पकड अधिक घट्ट होत गेल्यावर, त्यांनी आंतर-मिश्रण, आंतर-भोजन आणि अखेरीस आंतर-विवाहालाच प्रोत्साहन देण्यास सुरुवात केली.

विशेष म्हणजे, गांधींनी सामाजिक रूढीवादाला दिलेले आव्हान जसजसे अधिक थेट होऊ लागले, तसतसा त्यांना होणारा विरोधही तीव्र झाला. त्यांच्या उजव्या विचारसरणीच्या टीकाकारांच्या मते दैवीरीत्या निर्माण झालेली जातीय उतरंड होती आणि त्यावर प्रश्न विचारण्याचे धाडस केल्यामुळे गांधींना द्वेषपूर्ण पत्रांचा अविरत मारा सहन करावा लागला. शाब्दिक शिवीगाळीसोबतच हिंसेच्या धमक्याही दिल्या जात होत्या आणि त्यांच्या अस्पृश्यताविरोधी मोहिमेमुळे त्यांच्यावर किमान एकदा तरी प्राणघातक हल्ला करण्याचा प्रयत्नही झाला होता.

आंबेडकर गांधींना एक भित्रा आणि संकोची सुधारक मानत होते. याउलट, सनातनी हिंदू गांधींना धर्मग्रंथ आणि परंपरेच्या मूळ पायावरच हल्ला करणारा एक धोकादायक क्रांतिकारक मानत होते. दृष्टिकोनातील ही तफावत, महान कृष्णवर्णीय गुलामगिरी-विरोधी कार्यकर्ते फ्रेडरिक डग्लस यांनी त्यांचे महान श्वेतवर्णीय समकालीन अब्राहम लिंकन यांच्याबद्दल केलेल्या काही टिप्पणींची आठवण करून देते. १८७६ सालच्या एका भाषणात डग्लस म्हणाले होते की, 'खऱ्या गुलामगिरी-विरोधी भूमिकेतून पाहिल्यास, श्री. लिंकन हे मंद, थंड, निस्तेज आणि उदासीन वाटत होते; परंतु त्यांच्या देशाच्या भावनेनुसार त्यांचे मूल्यमापन केल्यास, ज्या भावनेचा विचार करणे एक राजकारणी म्हणून त्यांच्यावर बंधनकारक होते, ते वेगवान, उत्साही, मूलगामी आणि दृढनिश्चयी होते....'

विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात अस्पृश्यतेचे दोन सर्वात मोठे विरोधक गांधी आणि आंबेडकर होते. त्यांच्या भिन्न सामाजिक स्थानांमुळे आणि राजकीय संलग्नतेमुळे त्या दोघांमध्ये तीव्र मतभेद निर्माण झाले. अलिकडच्या दशकांमध्ये, दलित अधिक आत्म-जागरूक आणि सुसंघटित झाल्यामुळे, ते गांधींपेक्षा आंबेडकरांकडे, आणि अपराधी भावनेने ग्रासलेल्या उच्चजातीय सुधारकाऐवजी, स्वतः दलित असलेल्या त्या सक्रिय विचारवंताकडे अधिक, किंबहुना खूपच जास्त वळले आहेत. गांधींपेक्षा आंबेडकरांना दिलेले हे श्रेष्ठत्व अपरिहार्य आणि योग्य होते. तथापि, सध्याच्या राजकारणामुळे जातीय अन्यायाविरुद्ध लढू इच्छिणाऱ्यांकडून गांधींचा सरसकट त्यागही झाला आहे.

*मृत्यूनंतरचा सलोखा*

१९९० च्या दशकात, जेव्हा दलित कार्यकर्त्यांकडून गांधीजींना खलनायक ठरवण्याचे प्रयत्न जोर धरत होते, तेव्हा समाजशास्त्रज्ञ डी. आर. नागराज यांनी 'आत्मशुद्धी विरुद्ध आत्मसन्मान' या मार्मिक शीर्षकाचा एक निबंध लिहिला, ज्यात या दोन सुधारकांनी स्वीकारलेल्या वेगवेगळ्या मार्गांचे चित्रण केले होते. गांधीजींच्या आत्मशुद्धीचा उद्देश उच्च जातींना त्यांचा अहंकार आणि केवळ जन्माच्या योगायोगाने सामाजिक उतरंडीत तळाशी ढकललेल्या लोकांबद्दलचा तिरस्कार सोडून देण्यास प्रवृत्त करणे हा होता. तर आंबेडकरांचा आत्मसन्मान त्यांच्या दलित बांधवांसाठी होता, आणि त्यांनी, त्यांच्या प्रसिद्ध शब्दात सांगायचे तर, भारतीय प्रजासत्ताकात पूर्ण आणि समान नागरिकत्वाचे हक्क मिळवण्यासाठी 'शिक्षण घ्या, आंदोलन करा आणि संघटित व्हा' असे आवाहन केले.

आंबेडकरांचे महत्त्व वाढत असताना, नागराज यांनी आपल्या वाचकांना आठवण करून दिली की, गांधीजींनीच सर्वप्रथम अस्पृश्यता निर्मूलनाला 'भारतीय राजकारणातील एक केंद्रीय प्रश्न' बनवले होते. आता, 'वर्तमानाच्या दृष्टिकोनातून', त्यांनी असा युक्तिवाद केला की, आंबेडकर आणि गांधीजी यांच्या वारशाचा 'एकत्रीकरण साधण्याची नितांत गरज' आहे. अधिक काळजीवाहू आणि न्यायपूर्ण समाज घडवण्यासाठी, उच्चवर्णीय सदसद्विवेकबुद्धीला नव्याने जागृत करणे आणि दलित आत्मसन्मानासाठीचे प्रयत्न एकत्रित करणे, या दोन्ही गोष्टींची आवश्यकता होती. म्हणूनच, नागराज यांनी आग्रह धरला की, 'गांधीजी आणि आंबेडकर यांना एकमेकांचे पूरक बनवले जाऊ शकते आणि बनवलेच पाहिजे...'

नागराज यांना हे समजले होते की, इतिहास आणि राजकारण या दोन्हींनी कट्टर शत्रू बनवलेल्या दोन व्यक्तींमध्ये मरणोत्तर सलोखा घडवून आणण्याच्या त्यांच्या आवाहनाला कदाचित मान्यता मिळणार नाही. त्यांनी दूरदृष्टीने लिहिल्याप्रमाणे, 'निश्चितच अशा प्रयत्नांना कट्टर विचारवंत आणि संशोधकांकडून तीव्र विरोध होईल, आणि ते त्या दोघांमधील आगीत तेल ओतण्यासाठी नवीन पुरावे उघडकीस आणतीलच...!' हे शब्द लिहिल्यानंतर काही वर्षांनी डी. आर. नागराज यांचे निधन झाले. वरवर पाहता परस्परविरोधी वाटणाऱ्या या दोन वारशांना विधायक संवादात आणण्याचे त्यांचे आवाहन त्यांचे मित्र, दलित कादंबरीकार आणि कार्यकर्ते देवनुरू महादेव यांनी पुढे चालू ठेवले आहे. गांधीजींच्या १५० व्या जयंतीच्या पूर्वसंध्येला पत्रकार अमृता दत्ता यांच्याशी बोलताना, महादेव यांनी लोकशाहीवाद्यांना आंबेडकर आणि गांधीजी यांना प्रतिस्पर्धी आणि विरोधक म्हणून न पाहण्याचे आवाहन केले. खऱ्या समानतेच्या प्रवासात, त्यांना सहकारी आणि सहकर्मी म्हणून पाहिले पाहिजे, असे ते म्हणाले. म्हणूनच, महादेव यांनी म्हटल्याप्रमाणे, 'आंबेडकरांना झोपलेल्या दलितांना जागे करून मग प्रवास सुरू करावा लागला. गांधीजींना हिंदू जात-धर्मात, जातीय विहिरींमध्ये बुडालेल्यांना एक पाऊल पुढे टाकण्यासाठी, त्यांना वर काढण्याचे, सुधारण्याचे, बदलण्याचे प्रचंड प्रयत्न करावे लागले. हे सर्व पाहता, कदाचित आंबेडकरांच्या उपस्थितीशिवाय गांधीजींनी फार मोठा पल्ला गाठला नसता....' त्याचप्रमाणे, मला असे वाटते की, गांधीजींनी हिंदू, जाति-धर्माच्या दलदलीत जे उदार सहिष्णु वातावरण निर्माण केले, त्याशिवाय या क्रूर सवर्ण समाजाने आंबेडकरांना कदाचित तितके सहन केले नसते. महादेव पुढे म्हणाले, 'जर भारताला जातीव्यवस्थेतून मुक्त व्हायचे असेल, तर सवर्णांनाच बदलण्याची गरज आहे, असे जर आपले मत असेल, तर गांधीजी आवश्यक आहेत. दलितांच्या नागरी हक्कांच्या लढ्यात, आंबेडकर नितांत आवश्यक आहेत. म्हणूनच, मी म्हणतो की दोघांनाही एकत्र आणले पाहिजे....' या भावनेला माझा मनापासून पाठिंबा आहे.

'आर्ग्युमेंट्स विथ गांधी' (हार्परकॉलिन्स इंडिया) मधून उद्धृत.

देवभूमीची 'निर्भया' : अंकिता भंडारी

मुस्लिमविरोधी द्वेष अन् जातीयवादाचं विष इतकं घातक आहे की, ते हिंदूंना पूर्णपणे संवेदनाहीन बनवू शकतं, जणू त्यांचं रक्तच आटून गेलं असावं. अंकिता भंडारी हिच्यावर झालेल्या भीषण क्रूरतेकडं पाहूनही त्यांना काहीच वाटत नाही. अंकिताही हिंदूच होती. हे याचंच द्योतक आहे. २३ सप्टेंबर २०२२ रोजी पोलिसांनी रिसॉर्टचा मालक पुलकित आर्य, व्यवस्थापक सौरभ भास्कर आणि सहाय्यक व्यवस्थापक अंकित गुप्ता यांना अटक केली. चौकशीदरम्यान आरोपींनी गुन्हा कबूल केला, परंतु त्या 'व्हीआयपी'चं, म्हणजेच 'गट्टू'चं नाव मात्र कुठेही आलं नाही...

आरोपी आणि रिसॉर्ट व्यवस्थापक सौरभ भास्कर यांनी पोलिसांना सांगितलं की, अंकिताने त्या 'व्हीआयपी'ला 'एक्स्ट्रा सर्व्हिस' देण्यास नकार दिल्यानंतर तिचं आणि पुलकितचं वाद झाला. त्यानंतर झटापट झाली आणि अंकिता भंडारी कालव्यात पडली. याचा अर्थ असा की, हे प्रकरण 'सदोष मनुष्यवधाचं' ठरवलं गेलं. अंकिता भंडारीचा कुठेही पत्ता लागला नव्हता, तरीही २३ सप्टेंबर २०२२ रोजी गुन्ह्याचं ठिकाण असलेल्या 'वनंतरा रिसॉर्ट'ला बेकायदेशीर बांधकामाच्या नावाखाली जेसीबी बुलडोझर वापरून पाडून टाकण्यात आलं. नंतर जेसीबी चालकानं न्यायालयात साक्ष दिली की, ही कारवाई एसडीएम आणि आमदार रेणू बिष्ट यांच्या सूचनेवरून करण्यात आली होती. फॉरेन्सिक तपास, सर्व पुरावे आणि गुन्ह्याचं संपूर्ण ठिकाण हे सर्व नष्ट करण्यात आले... हे पाहून कोणाचं रक्त खवळत नाही का? जर खवळत नसेल, तर एकतर तुम्ही हिंदू नाही किंवा तुमच्या नसांमध्ये रक्ताऐवजी पाणी वाहत आहे.

"ज्या हिंदूचे रक्त खवळत नाही, ते रक्त नव्हे; ते केवळ पाणी आहे."

ज्या ठिकाणी ही घटना घडली, ती जागा पाडल्यानंतर २४ सप्टेंबरच्या सकाळी ऋषिकेश मधील चिल्ला कालव्यातून एसडीआरएफने अंकिताचा मृतदेह बाहेर काढला. शवविच्छेदन अहवालात बुडून मृत्यू झाल्याचे निष्पन्न झाले. तसेच, शरीरावर जखमांच्या खुणाही आढळल्या. चॅट लॉग, जबाब आणि इतर पुराव्यांच्या आधारे, कोटद्वार न्यायालयाने तिन्ही आरोपी पुलकित आर्य, सौरभ भास्कर आणि अंकित गुप्ता यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली. परंतु, 'गट्टू'ला मात्र वाचवण्यात आले...

२२ डिसेंबर २०२५ रोजी अभिनेत्री आणि भाजपचे माजी आमदार सुरेश राठोड यांच्या पत्नी उर्मिला सनावरा यांनी अंकिता भंडारी प्रकरणाबाबत आपल्या सोशल मीडिया अकाउंटवर एक ऑडिओ-व्हिडिओ क्लिप पोस्ट केली. त्यात त्यांनी असा दावा केला की, 'गट्टू' म्हणजे दुसरे कोणीही नसून दुष्यंत कुमार गौतम आहेत, जे त्यावेळी उत्तराखंडसाठी भाजपचे प्रभारी होते. त्याच दुष्यंत कुमार गौतम यांची काल सिक्कीमचे राज्यपाल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे. आता ते कोणत्याही तपास, एफआयआर किंवा खटल्याच्या कक्षेतून पूर्णपणे बाहेर असतील. पुढील पाच वर्षांसाठी त्यांना पूर्ण संरक्षण मिळाले आहे. ते आता सुरक्षित आहेत.

दुसरीकडे, एका हिंदू मुलीने स्वतःची अब्रू वाचवण्याच्या प्रयत्नात आपला जीव गमावला.

"जर हिंदूचे रक्त उकळत नसेल, तर ते रक्त नव्हे—केवळ पाणी आहे."

दुष्यंत कुमार गौतम हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी  संबंधित आहेत. त्यांनी स्वतः जाहीरपणे म्हटले आहे की, "संघ ही आमची मातृसंस्था आहे" आणि भाजप संघाच्या सूचनांची अंमलबजावणी करतो. काल रात्री, अंकिता भंडारीच्या पालकांनी इंडिया गेटवर धरणे आंदोलन केले. रात्री उशिरापर्यंत त्यांच्यासोबत राहुल गांधी, प्रियांका गांधी, पवन खेडा आणि इम्रान प्रतापगढ़ी यांसारखे नेतेही सहभागी झाले होते. कायदेशीर प्रक्रियेनुसार, जर पीडितेच्या कुटुंबाने कोणावर आरोप केला, तर पोलिसांनी एफआयआर नोंदवून, अटक करून तपास सुरू करणे अपेक्षित असते. परंतु, दुष्यंत कुमार गौतम यांच्या बाबतीत असे काहीही घडलेले नाही. आणि पुढील पाच वर्षे घडणारही नाही. कारण आता त्यांना 'महामहिम' राज्यपाल हा दर्जा प्राप्त झाला आहे.

"जर हिंदूचे रक्त उकळत नसेल, तर ते रक्त नव्हे, केवळ पाणी आहे."

भाजप आपल्या माणसांचे रक्षण अशा प्रकारे करते. मग ती गुजरात दंगली असोत, बनावट चकमकी असोत, न्यायमूर्ती लोयांचे प्रकरण असो किंवा दुष्यंत कुमार गौतम यांचे प्रकरण. ते एक प्रकारे आव्हान देतात की, "तुम्हाला जे करायचे आहे ते करा," कारण त्यांना ठाऊक आहे की, केवळ मुस्लिमांविरुद्ध द्वेष पसरवून किंवा त्यांना शिव्या देऊन ते पुन्हा सत्तेत येऊ शकतात. असे करून त्यांनी एक असा मोठा, विचारशून्य जनसमुदाय तयार केला आहे, जो कोणताही प्रश्न न विचारता त्यांना पुन्हा पुन्हा सत्तेत आणतो. अशा वातावरणात, अंकिता भंडारीची आठवण कोणाला असेल तरी का?

"जर हिंदूचे रक्त उकळत नसेल, तर ते रक्त नव्हे, केवळ पाणी आहे."

पहाटे ४:०० वाजता पोलिसांनी अंकिता भंडारीच्या पालकांना इंडिया गेटवरून ओढत नेले आणि त्यांना ताब्यात घेतले. तर दुसरीकडे, ज्या 'व्हीआयपी' व्यक्तीचा यात संबंध आहे, ती आता राज्यपाल बनली आहे.

"जर एखाद्या हिंदूचे रक्त उकळत नसेल, तर ते रक्त नव्हे; केवळ पाणी आहे."

विश्व हिंदू परिषदेने (विहिंप) एकेकाळी एक घोषणा दिली होती:

"ज्या हिंदूचे रक्त उकळत नाही, त्याचे रक्त म्हणजे केवळ पाणीच आहे."

अंकिता भंडारी ही उत्तराखंडच्या ज्याला 'देवभूमी' म्हटले जाते. पौरी जिल्ह्यातल्या 'दोभ-श्रीकोट' गावातल्या एका गरीब कुटुंबातली होती. तिचे वडील, वीरेंद्र भंडारी, सुरक्षा रक्षक म्हणून काम करत होते. अत्यंत गरिबीतही अंकिता हॉटेल मॅनेजमेंटचा अभ्यास करत होती. त्यानंतर कोविड-१९ आला. निर्माण झालेल्या आर्थिक संकटामुळे अंकिताला तिचे हॉटेल मॅनेजमेंटचे शिक्षण अर्धवट सोडावं लागले. कुटुंबाला आधार देण्यासाठी आणि वडिलांना मदत करण्याच्या उद्देशाने, ऑगस्ट २०२२ मध्ये अंकिताने ऋषिकेशजवळील यमकेश्वर येथील 'वनंतरा रिसॉर्ट'मध्ये रिसेप्शनिस्ट म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली. हे रिसॉर्ट पुलकित आर्य याचे होते, जो भाजपचा माजी नेता आणि राज्याचा माजी मंत्री विनोद आर्य याचा मुलगा आहे. या रिसॉर्टमध्ये अंकिताव्यतिरिक्त दुसरी कोणतीही महिला कर्मचारी नव्हती. शिवाय, तिथे पाहुणेही खूप कमी येत असत आणि खोल्या बहुतेक वेळा रिकाम्याच असायच्या. रिसॉर्टचा वापर केवळ अधूनमधून होणाऱ्या पार्ट्यांसाठी केला जात असे. पुलकित आर्य असे सांगायचा की, कोविड-१९ च्या परिस्थितीमुळे कर्मचारीसंख्या मर्यादित ठेवली आहे आणि भविष्यात अधिक कर्मचारी भरती केले जातील.

येथूनच अंकिता भंडारीच्या आयुष्यातील शोकांतिकेला सुरुवात झाली. जर पुलकित आर्य हा काँग्रेस नेत्याचा मुलगा असता किंवा तो मुस्लिम असता, तर अंकिता भंडारीला आतापर्यंत न्याय मिळाला असता. अशा परिस्थितीत, भाजप दुसऱ्याच दिवशी रस्त्यावर उतरला असता आणि घोषणा देत असता:

"ज्या हिंदूचे रक्त उकळत नाही, ते रक्त नव्हे, केवळ पाणीच आहे."

चार वर्षे उलटून गेली आहेत आणि एकाही हिंदूचे रक्त किंवा त्यांचे 'पाणी'ही उकळलेले नाही... आणि शेवटी, पाणीही उकळतेच.

१७ सप्टेंबर २०२२ रोजीच्या व्हॉट्सॲप चॅटमध्ये, अंकिता भंडारीने तिचा मित्र पुष्पकडे नमूद केले होते की, पुलकित आर्यने तिला सांगितले होते, "सोमवारी एक व्हीआयपी (VIP) पाहुणा येणार आहे आणि त्याला 'एक्स्ट्रा सर्व्हिस' (अतिरिक्त सेवा) हवी आहे. त्याने सांगितले की, तो पाहुणा १०,००० रुपये द्यायला तयार आहे. जर तुला एखादी मुलगी माहीत असेल, तर मला कळव."

यावर अंकिताने उत्तर दिले, "मी गरीब आहे म्हणून तुला वाटले का की, मी तुझ्या या रिसॉर्टसाठी १०,००० रुपयांच्या बदल्यात स्वतःला विकेन?" मला समजले की, त्याने दुसऱ्या मुलीचा विषय काढला कारण त्याला वाटले की, मी १०,००० रुपयांच्या मोहापायी तयार होईन. अंकिता भंडारीने स्पष्टपणे सांगितले होते की, "एक्स्ट्रा सर्व्हिस" म्हणजे लैंगिक संबंध; स्पाचा उल्लेख हे केवळ एक निमित्त होते.

अंकिता भंडारीने लिहिले, "हे हॉटेल अत्यंत घाणेरड्या प्रकारांचे आहे. मला इथे खूप असुरक्षित वाटते. एका मद्यधुंद पाहुण्याने मला बळजबरीने मिठी मारण्याचाही प्रयत्न केला होता." आपल्या चॅटमध्ये अंकिता भंडारीने नमूद केले की, तिला सांगण्यात आले होते, "जर तू पाहुण्यांना सेवा दिली नाहीस, तर तुला कामावरून काढून टाकले जाईल आणि तुझ्या जागी दुसऱ्या कोणालातरी कामावर घेतले जाईल." अंकिता भंडारीने लिहिले, "जर अंकितने पुन्हा हा विषय काढला, तर मी इथे काम करणार नाही. या लोकांना वाटते की, मी वेश्या बनावे."

"जेव्हा पुलकित मद्यधुंद अवस्थेत माझ्या खोलीत आला आणि त्याने माझ्याशी गैरवर्तन करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा मी त्याला खडे बोल सुनावले."

हे संपूर्ण चॅट एसआयटी आणि न्यायालयासमोर पुरावा म्हणून सादर करण्यात आले होते.

**तो व्हीआयपी (VIP) कोण होता?**

उत्तराखंडमधील प्रत्येक मुलाला माहीत आहे... तो 'गट्टू' कोण आहे आणि संपूर्ण भाजपलाही माहीत आहे की, 'गट्टू' कोण आहे. १८ सप्टेंबर २०२२ च्या रात्री अंकिता भंडारी बेपत्ता झाली. १९ सप्टेंबर २०२२ च्या सकाळी तिचे वडील, वीरेंद्र भंडारी, तिला वारंवार फोन करत होते, पण फोन उचलला गेला नाही. नेमके काय घडले? कसे घडले? याचे तपशील समोर आले नाहीत. उलट, ज्या 'व्हीआयपी'ची चर्चा संपूर्ण उत्तराखंडमध्ये होती, त्याला वाचवण्याचा खेळ सुरू झाला. सुरुवातीला तपास महसूल पोलिसांकडे होता. विचार करा, एक मुलगी बेपत्ता होते आणि प्रकरणाचा तपास महसूल पोलीस करत आहेत. कुटुंबाचा दबाव आणि निदर्शनांनंतर, हे प्रकरण नियमित पोलिसांकडे सोपवण्यात आले आणि एक एसआयटी गठित करण्यात आली.

अटलजी आणि इंदिराजी...

३१ ऑक्टोबर १९८४ च्या सकाळी, जेव्हा इंदिरा गांधींच्या हत्येच्या बातमीने जग हादरले होते, तेव्हा सर्वोच्च विरोधी पक्षनेते अटलबिहारी वाजपेयी मॉस्कोमध्ये होते. ही बातमी मिळताच ते तात्काळ दिल्लीला रवाना झाले. १ नोव्हेंबर १९८४ रोजी, जेव्हा अटलजी सफदरजंग रोडवर पोहोचले आणि त्यांनी इंदिराजींचे पार्थिव पाहिले, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यात अश्रू तरळले. ही एका राजकीय विरोधकाची आर्त हाक नव्हती, तर भारतीय लोकशाहीच्या प्रतिष्ठेची हाक होती, जिने सत्ताधारी पक्ष आणि विरोधी पक्षाला कधीही एकमेकांचे शत्रू बनू दिले नाही.

१९५७ मध्ये, जेव्हा ३३ वर्षीय अटलजी बलरामपूरमधून पहिल्यांदा लोकसभेत पोहोचले, तेव्हापासून ते १९८४ पर्यंतच्या २७ वर्षांचा इतिहास, त्या दोन नेत्यांनी एकमेकांबद्दल दाखवलेल्या आदराचा साक्षीदार आहे; असा आदर ज्याची आजच्या काळात कल्पनाही करता येत नाही.

१९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धादरम्यान, जेव्हा १६ डिसेंबर १९७१ रोजी ९३,००० पाकिस्तानी सैनिकांनी शरणागती पत्करली, तेव्हा अटलबिहारी वाजपेयींनी संसदेत उभे राहून इंदिरा गांधींना 'अभिनव दुर्गा' म्हणून संबोधून देशाच्या विजयाचा उत्सव साजरा केला होता. परंतु त्याच काळातील एक अतिशय रंजक आणि फारशी माहीत नसलेली घटना म्हणजे, इंदिरा गांधी संसदेत अटल गांधींच्या बोलण्याच्या पद्धतीची अनेकदा खिल्ली उडवत म्हणायच्या, "अटल गांधी खूप हातवारे करत बोलतात." यावर अटल गांधींनी लगेच उत्तर दिले, "श्रीमती गांधी, ते ठीक आहे, पण तुम्ही कधी कोणाला पाय हलवताना पाहिलं आहे का?" या मार्मिक उपहासावर इंदिरा गांधींना स्वतःलाही हसू आवरता आले नाही.

मार्च १९७७ मध्ये जेव्हा जनता पक्षाचे सरकार स्थापन झाले आणि अटलबिहारी वाजपेयी देशाचे परराष्ट्र मंत्री म्हणून त्यांच्या साऊथ ब्लॉक कार्यालयात पोहोचले, तेव्हा त्यांना आढळले की पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचे चित्र भिंतीवरून हटवण्यात आले होते. अटलजींनी तात्काळ अधिकाऱ्यांना बोलावून सांगितले, "हे देशाचे माजी पंतप्रधान आहेत, त्यांचा आदर राजकारणाच्या पलीकडचा आहे. हे चित्र तात्काळ त्याच्या जागी परत लावा."

१९८८ मधील तो ऐतिहासिक क्षण लोकशाही औदार्याचा कळस होता, जेव्हा १९८५ मध्ये एक किडनी गमावल्यानंतर, १९८८ मध्ये अटलजींची प्रकृती पुन्हा खालावली. तेव्हा पंतप्रधान राजीव गांधी यांनी अटलजींना आपल्या कार्यालयात बोलावून १९८८ च्या संयुक्त राष्ट्र (UN) अधिवेशनासाठी प्रतिनिधी मंडळाचे नेते म्हणून न्यूयॉर्कला पाठवले, जेणेकरून त्यांना शासकीय खर्चाने जागतिक दर्जाची उपचारपद्धती मिळू शकेल.

२१ मे १९९१ रोजी राजीव गांधींच्या हौतात्म्यानंतर, अटलबिहारी वाजपेयी यांनी जड अंतःकरणाने कबूल केले, "मी आज जिवंत आहे, ते राजीव गांधींमुळेच."

१९९४ मध्ये, जेव्हा पाकिस्तानने स्वित्झर्लंडमधील जिनिव्हा येथील संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार आयोगात (UNCHR) भारताला कोंडीत पकडण्याचा प्रस्ताव ठेवला, तेव्हा पी. व्ही. नरसिंह राव आणि तत्कालीन अर्थमंत्री डॉ. मनमोहन सिंग यांनी काँग्रेसच्या नेत्याऐवजी, भारतीय शिष्टमंडळाचे नेतृत्व करत विरोधी पक्षनेते अटलबिहारी वाजपेयी यांना जिनिव्हाला पाठवले. अटलबिहारी वाजपेयींनी तेथे एक असे भाषण दिले, ज्यामुळे पाकिस्तानला आपला प्रस्ताव मागे घेण्यास भाग पडले.

याउलट, २०१४ नंतरच्या राजकारणात झालेल्या भाषिक अधःपतनाने लोकशाहीची पवित्रताच भंग केली आहे.

२०१२ च्या गुजरात निवडणुकीदरम्यान सोनिया गांधी आणि राहुल गांधी यांच्या विरोधात 'जर्सी गाय' आणि 'संकरित वासरू' यांसारख्या शब्दांचा वापर, २०१८ मध्ये राजस्थानमधील नोहर (हनुमानगड) येथील निवडणूक सभेत पंतप्रधानांनी 'काँग्रेस विधवा' असे केलेले कठोर टोमणे, आणि २०२१ च्या बंगाल निवडणुकीदरम्यान मुख्यमंत्री ममता बॅनर्जी यांच्यासाठी वापरलेला 'दीदी, दीदी'चा सूर, हे सर्व सत्तेचा अहंकार किती खोलवर रुजला आहे याचा पुरावा आहे.

जून २०२२ मध्ये, नॅशनल हेराल्ड प्रकरणाविरोधात दिल्लीत आंदोलन करत असताना राहुल गांधी आणि इतर विरोधी नेत्यांना पोलिसांनी जबरदस्तीने थांबवून, फरफटत नेऊन ताब्यात घेतले, तेव्हा हे स्पष्ट झाले की आज विरोधी पक्षांना वैचारिक प्रतिस्पर्धी म्हणून नव्हे, तर शत्रू म्हणून वागवले जात आहे. याउलट, आणीबाणीच्या काळात अटलबिहारी वाजपेयी तुरुंगात असताना, पंतप्रधान इंदिरा गांधींनी दाद मागण्यासाठी चार वेळा त्यांची भेट घेतली होती.

२०१४ ते २०२६ या काळात प्रसिद्धी आणि प्रतिमा उभारणीवर सरकारी तिजोरीतून ६,५०० कोटी रुपयांपेक्षा जास्त खर्च करण्यात आला. तरीही, जेव्हा विरोधी पक्ष संसदेत प्रश्न उपस्थित करतो, तेव्हा माईक बंद केल्याचे गंभीर आरोप झाल्यावर आणि पंतप्रधानांच्या निवासस्थानाबाहेर आंदोलन करणाऱ्या लोकप्रतिनिधींना रस्त्यावर ओढून तुरुंगात टाकले जाते.

पंतप्रधान, गृहमंत्री आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांकडून वापरली जाणारी असंसदीय आणि असभ्य भाषा ही या देशाच्या महान लोकशाही संस्कृतीवरील एक डाग आहे. इतिहास साक्षी आहे की नेहरू, इंदिरा, राजीव गांधी, अटलबिहारी वाजपेयी आणि मनमोहन सिंग यांनी कधीही विरोधी पक्षाला संपवण्याचा प्रयत्न केला नाही.

जर आजचे सरकार स्वतःला सर्वोच्च मानून विरोधी पक्षाचे दमन करत राहिले, तर देशातील जनतेला हे लक्षात आणून दिले पाहिजे की लोकशाही ही विरोधकांच्या आदरावर चालते, अहंकार आणि सत्तेच्या गैरवापरावर नाही.

रावण कोण होता?

रावणाच्या जीवनातील प्रेरणादायी गुण, कर्तृत्व आणि शिकण्यासारख्या गोष्टी! दशानन रावणाच्या व्यक्तिमत्त्वातील विद्वत्ता, शिवभक्ती, संगीतप्रेम, तपश्चर्या आणि त्याच्या कुटुंबातील कर्तृत्ववान व्यक्तींचा वेध घेणारा लेख. भारतीय संस्कृतीतील रामायण म्हटले की श्रीराम, सीता, लक्ष्मण आणि हनुमान यांच्याबरोबरच रावणाचे नावही आपल्या मनात येते. रावणाचे व्यक्तिमत्त्व अनेक पैलूंनी समृद्ध होते. तो लंकेचा राजा, संस्कृतचा विद्वान, वेदशास्त्रांचा अभ्यासक, संगीतज्ञ, भगवान शिवाचा निस्सीम भक्त म्हणून विविध रामायण परंपरांमध्ये ओळखला जातो. त्याच्या व्यक्तिमत्त्वातील या गुणांचा स्वतंत्रपणे विचार केला, तर प्राचीन भारतीय ज्ञानपरंपरेतील एका विलक्षण व्यक्तिमत्त्वाची ओळख होते.

रावणाचे पूर्ण नाव काय होते?

रावणाला दशानन, दशग्रीव, लंकेश आणि लंकेश्वर अशा विविध नावांनी संबोधले जाते. दशानन म्हणजे दहा मुखे असलेला आणि लंकेश म्हणजे लंकेचा राजा. वाल्मीकी रामायणाच्या परंपरेनुसार त्याचे वडील महर्षी विश्रवा आणि आई कैकसी होती. त्याच्या वडिलांच्या वंशपरंपरेचा संबंध महर्षी पुलस्त्य यांच्याशी जोडला जातो. त्यामुळे रावणाच्या व्यक्तिमत्त्वात ऋषिपरंपरेतील ज्ञान आणि राजसत्तेचे सामर्थ्य यांचा संगम असल्याचे वर्णन आढळते. रावणाच्या दहा मुखांकडेही अनेकदा प्रतीकात्मक दृष्टीने पाहिले जाते. ज्ञानाच्या अनेक शाखांवरील प्रभुत्व, विविध विषयांचा अभ्यास आणि बौद्धिक क्षमतेची व्यापकता यांचे प्रतीक म्हणूनही त्यांचा अर्थ लावला जातो.

रावणाची पत्नी कोण होती?

मंदोदरी : लंकेची राणी, मंदोदरी ही रावणाची प्रमुख पत्नी होती. ती मयासुर आणि अप्सरा हेमा यांची कन्या असल्याचे रामायणपरंपरेत सांगितले जाते. तिचे व्यक्तिमत्त्व सौंदर्य, नीतिमत्ता, विवेक आणि पतीविषयीची निष्ठा यांसाठी वर्णिले जाते. मंदोदरी ही केवळ राजघराण्यातील राणी नव्हती; ती विवेकपूर्ण सल्ला देणारी आणि संकटसमयी योग्य मार्गाची जाणीव करून देणारी स्त्री म्हणूनही स्मरणात आहे. रावणाच्या इतर पत्नींच्या उल्लेखांत धन्यमालिनीचे नावही काही परंपरांमध्ये आढळते. मात्र वेगवेगळ्या रामायणांमध्ये कौटुंबिक तपशिलांत फरक असल्याने सर्व नावे एकाच निर्विवाद यादीत मांडणे योग्य ठरणार नाही.

रावणाची मुले कोण होती?

रावणाच्या पुत्रांची नावे विविध रामायणग्रंथांत आढळतात. त्यांपैकी काही प्रमुख नावे पुढीलप्रमाणे आहेत.

अतिकाय : अतिकाय हा रावणाचा पराक्रमी पुत्र म्हणून ओळखला जातो. त्याच्या युद्धकौशल्याचे आणि सामर्थ्याचे वर्णन रामायणाच्या युद्धप्रसंगांत येते.

अक्षयकुमार : अक्षयकुमार हा रावणाचा आणखी एक पुत्र. हनुमान लंकेत आले असताना त्याने त्यांच्याशी युद्ध केल्याचा प्रसंग सुंदरकांडात आढळतो.

याशिवाय नरांतक, देवांतक आणि त्रिशिरा यांचाही रावणाच्या पुत्रांमध्ये उल्लेख केला जातो. या पात्रांची नावे व त्यांचे तपशील रामायणाच्या वेगवेगळ्या आवृत्त्यांनुसार बदलू शकतात.

रावणाला मुलगी होती का?

रावणाच्या मुलांप्रमाणेच त्याच्या मुलीविषयीची माहिती सर्व रामायणपरंपरांत एकसारखी नाही. काही लोकप्रिय कथांमध्ये मंदोदरीच्या कन्येविषयी वेगवेगळे उल्लेख आढळतात; मात्र तिचे नाव आणि तिची भूमिका यांबाबत एकमताने स्वीकारता येईल अशी माहिती उपलब्ध नसल्यामुळे निश्चित नाव सांगणे योग्य ठरणार नाही.

रावणाने आपल्या आयुष्यात कोणती चांगली कामे केली?

रावणाच्या जीवनातील सकारात्मक पैलू समजून घेण्यासाठी त्याची विद्वत्ता, साधना, कला आणि धार्मिक परंपरेतील योगदान यांचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे.

वेद आणि शास्त्रांचा सखोल अभ्यास

रावण हा वेद आणि शास्त्रांचा जाणकार म्हणून ओळखला जातो. त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचा हा पैलू आपल्याला सांगतो की ज्ञान मिळवण्यासाठी मोठी जिज्ञासा, एकाग्रता आणि सातत्यपूर्ण अभ्यास आवश्यक असतो.

भगवान शिवाची निष्ठापूर्वक भक्ती

रावणाच्या सर्वाधिक प्रसिद्ध गुणांपैकी एक म्हणजे त्याची शिवभक्ती. भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी त्याने कठोर तपश्चर्या केल्याच्या कथा प्रचलित आहेत. त्याची भक्ती भारतीय धार्मिक साहित्य, मंदिरकला आणि लोकपरंपरेत आजही स्मरणात आहे.

संगीत आणि काव्यपरंपरेतील योगदान

रावणाच्या नावाशी ‘शिवतांडव स्तोत्रा’ची परंपरा जोडली जाते. या स्तोत्रातील संस्कृत भाषेचे सामर्थ्य, लयबद्धता, अलंकार आणि शिवस्वरूपाचे प्रभावी वर्णन यांमुळे ते आजही लोकप्रिय आहे. त्याच्या कथांमधून संगीत, काव्य आणि भक्ती यांचा सुंदर संगम दिसून येतो. ज्ञान केवळ पुस्तकांमध्ये साठवून न ठेवता ते कलेतून व्यक्त करण्याचे महत्त्वही येथे अधोरेखित होते.

कठोर तपश्चर्या आणि ध्येयासाठी सातत्य

रावणाच्या तपश्चर्येच्या कथा त्याच्या इच्छाशक्तीचे आणि दीर्घकाळ एखाद्या ध्येयासाठी प्रयत्न करण्याच्या क्षमतेचे दर्शन घडवतात. आपल्याला यातून शिकता येते की मोठे यश एका दिवसात मिळत नाही. त्यासाठी वेळ, मेहनत, एकाग्रता आणि स्वतःच्या क्षमतांचा विकास करावा लागतो.

विद्वत्ता आणि अनेक कलांमध्ये रस

रावणाचे वर्णन केवळ एका क्षेत्रातील जाणकार म्हणून होत नाही. धार्मिक साहित्यामध्ये तो वेदशास्त्रांचा अभ्यासक, संगीताशी संबंधित व्यक्तिमत्त्व आणि विविध विद्यांचा जाणकार म्हणूनही समोर येतो. त्याच्या व्यक्तिमत्त्वातून बहुआयामी शिक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित होते.

रावणाची पूजा आजही केली जाते का?

होय. भारतातील काही ठिकाणी रावणाची स्वतंत्रपणे पूजा केली जाते किंवा त्याला विशिष्ट धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेत मान दिला जातो.

मंडोर, राजस्थान

जोधपूरजवळील मंडोर येथे रावणाशी संबंधित परंपरा आढळतात. काही स्थानिक ब्राह्मण समुदाय रावणाला आपला जावई मानतात आणि त्याच्याशी संबंधित धार्मिक स्मृती जपतात. याशिवाय देशाच्या काही भागांत रावणाच्या शिवभक्तीचा, विद्वत्तेचा किंवा स्थानिक सांस्कृतिक वारशाचा आदर केला जातो. मात्र रावणाची पूजा सर्व हिंदू समाजात प्रचलित आहे, असे म्हणता येणार नाही. रामायणातील रावणाविषयीची धार्मिक भूमिका प्रदेश, समुदाय आणि परंपरेनुसार बदलते.

रावणाच्या जीवनातून कोणते चांगले गुण घ्यावेत?

माझ्या मते, रावणाच्या व्यक्तिमत्त्वाकडे केवळ एका दृष्टिकोनातून न पाहता त्यातील सकारात्मक गुण वेगळे करून समजून घेणे अधिक उपयुक्त ठरते.

ज्ञानाची भूक ठेवा. शिक्षण कधीही थांबवू नका. वाचन, चिंतन आणि नवनवीन विषयांचा अभ्यास यांतून स्वतःला समृद्ध करा. ध्येयासाठी कठोर परिश्रम करा. यशासाठी सातत्य, शिस्त आणि एकाग्रता आवश्यक असते. अडचणी आल्या तरी प्रयत्न सोडू नका. कलेवर प्रेम करा. संगीत, साहित्य, काव्य आणि इतर कलांमुळे माणसाचे जीवन अधिक समृद्ध होते. ज्ञानाबरोबर कलासक्तीही जोपासा. श्रद्धा आणि साधनेत सातत्य ठेवा. आपल्या श्रद्धेनुसार प्रार्थना, ध्यान किंवा आत्मचिंतनासाठी वेळ द्या. मनाची एकाग्रता वाढवण्यासाठी नियमित साधना उपयोगी ठरू शकते. अनेक विषयांचे ज्ञान मिळवा. एका विषयापुरते मर्यादित न राहता विज्ञान, तंत्रज्ञान, साहित्य, इतिहास, कला आणि तत्त्वज्ञान यांचाही अभ्यास करा. ज्ञानाबरोबर विवेकही जोपासा.

विद्वत्ता तेव्हाच खऱ्या अर्थाने उपयुक्त ठरते, जेव्हा तिचा उपयोग योग्य निर्णय घेण्यासाठी आणि इतरांच्या हितासाठी केला जातो. रावणाकडे पाहण्याचा एक वेगळा दृष्टिकोन रावणाच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास करताना एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते. भारतीय महाकाव्यांतील पात्रे ही केवळ ऐतिहासिक व्यक्तींची चरित्रे नसून त्यांना धार्मिक, सांस्कृतिक आणि तात्त्विक अर्थही आहेत. रामायणाच्या प्रचलित कथानकात श्रीराम हे धर्म, कर्तव्य आणि आदर्शाचे प्रतीक आहेत. दुसरीकडे, रावणाच्या व्यक्तिमत्त्वातील विद्वत्ता, तपश्चर्या, संगीतप्रेम आणि शिवभक्ती यांमुळे त्याचा अभ्यास वेगवेगळ्या परंपरांमध्ये केला जातो. काही प्रादेशिक परंपरा त्याच्याकडे अधिक गौरवाने पाहतात. यातून एक व्यापक विचार पुढे येतो: एखाद्या व्यक्तीच्या जीवनातील चांगले गुण समजून घेणे, त्यांचे महत्त्व ओळखणे आणि ते स्वतःच्या जीवनात विकसित करणे ही ज्ञानाची एक महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.

समारोप : रावणाकडून काय घ्यावे?

रावणाच्या जीवनातील विद्वत्ता आपल्याला अभ्यास करायला शिकवते. त्याची तपश्चर्या सातत्याचे महत्त्व सांगते. त्याची शिवभक्ती श्रद्धेची ताकद दाखवते. त्याच्या नावाशी जोडलेली संगीत आणि काव्याची परंपरा आपल्याला कलेचे सौंदर्य अनुभवायला शिकवते. माणसाचे व्यक्तिमत्त्व समजून घेताना त्याच्या ज्ञानाचा, कर्तृत्वाचा आणि गुणांचा अभ्यास करणे महत्त्वाचे असते. प्राचीन कथांमधील प्रत्येक पात्राकडे काहीतरी शिकण्यासारखे असू शकते. त्या गुणांचा उपयोग आजच्या जीवनात शिक्षण, संशोधन, कला, समाजसेवा आणि आत्मविकासासाठी करणे हीच त्या अभ्यासाची खरी फलश्रुती ठरू शकते. रावणाच्या व्यक्तिमत्त्वातील सकारात्मक पैलूंकडे पाहताना आपण ज्ञानाची कास धरू या, कलेचा आदर करू या, साधनेत सातत्य ठेवू या आणि आपल्या बुद्धीचा उपयोग समाजाच्या कल्याणासाठी करू या. कारण शेवटी, ज्ञान मिळवणे ही मोठी गोष्ट आहे; पण त्या ज्ञानातून स्वतःचे आणि इतरांचे जीवन अधिक समृद्ध करणे ही त्याहून मोठी गोष्ट आहे.