मराठी-गुजराती वाद मिटवण्याची जबाबदारी असलेला हा संपादक माहित्येय? २९ जुलै १९१८. गांधीजींनी लिहिलेलं एक पत्र आहे. पत्रात एक गंभीर विषय होता. साबरमती आश्रमात महाराष्ट्रीय आणि गुजराती लोकांमध्ये भेदभाव केला जातो, अशी तक्रार आली होती. गांधीजी लिहितात, “या आरोपात जितकं तथ्य असेल, तितकं ते दूर करण्याचा प्रयत्न करणं आपलं कर्तव्य आहे....” गुजराती स्त्रियांनी महाराष्ट्रीय स्त्रियांमध्ये मिसळावं, मुलांमध्ये असा भेदभाव निर्माण होणार नाही याची काळजी घ्यावी, असंही त्यांनी सुचवलं. हे पत्र लिहिलं होतं ते किशोरलाल मशरुवाला यांना. महाराष्ट्र आणि गुजरातमधल्या या दुराव्याची कारणं तपासून तो दूर करण्याच्या प्रयत्न करण्याची जबाबदारी गांधीजींनी त्यांच्यावर सोपवली होती. गांधीजींना किशोरलाल मशरुवालांच्या मराठी ज्ञानाचीही चांगली कल्पना होती. १९४०मध्ये एका संदर्भात गांधीजींनी त्यांच्याबद्दल लिहिलं होतं, “as good a Marathi scholar as he is a Gujarati scholar.” म्हणजेच गुजरातीइतकाच ते मराठीचाही चांगला अभ्यासक असल्याचं गांधीजी मानत होते. पण किशोरलाल मशरुवाला नक्की कोण होते?
गांधीजींच्या हत्येनंतर ‘हरिजन’ची संपादकीय जबाबदारी किशोरलाल मशरुवालांनी १९४८ ते १९५२ या काळात सांभाळली. गांधीजींच्या विचारांचा हा महत्त्वाचा आवाज पुढे नेण्याची जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर आली होती. पण ‘हरिजन’शी त्यांचा संबंध गांधीजींच्या हत्येनंतर सुरू झालेला नव्हता. गांधीजींनी याआधीच त्यांना या पत्रिकेच्या कामात सहभागी करून घेतलं होतं. संपादक म्हणून किशोरलालांनी गांधींच्या विचारांचं केवळ पुनरुच्चारण केलं नाही. त्यांनी स्वतःच्या विवेकाने आजूबाजूच्या राजकारणाकडे पाहिलं. याचं एक ठळक उदाहरण १९ डिसेंबर १९४८ च्या ‘हरिजन’मध्ये दिसतं. किशोरलाल मशरुवालांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाविषयी लिहिलंय. त्यांनी संघाविषयीचं आणि संघाच्या सदस्यांनी लिहिलेलं मराठी साहित्य वाचल्याचं नमूद केलं. संघाची घोषणा “हिंदुत्वावर प्रेम आणि कोणाचाही द्वेष नाही” अशी मांडली जात असली, तरी “दुसरा अर्धा भाग खरा नाही”, असं त्यांचं मत होतं. त्यांनी लिहिलं की, संघाविषयी आपण ऐकलेल्या आणि त्याच्या साहित्यामधून वाचलेल्या गोष्टींवरून त्यांना मुस्लिमांविषयी “ill-will and dislike” जाणवत होतं. ‘टेलिग्राफ’मध्ये रामचंद्र गुहा यांनी हा संदर्भ दिला आहे.
गांधीजींच्या हत्येनंतर अवघ्या वर्षभराच्या आत ‘हरिजन’मध्ये असा लेख लिहिणारा हा संपादक कोण होता, हे समजून घेण्यासाठी त्यांचं गांधीजींबरोबरचं नातं पाहावं लागतं. किशोरलाल गांधीजींचे अनुयायी होते, पण केवळ होकार देणारे अनुयायी नव्हते. गांधीजींना प्रश्न विचारणारे, त्यांच्याशी मतभेद मांडणारे आणि स्वतःच्या विचारांनी गांधीवादाचा अर्थ लावणारे सहकारी म्हणून त्यांचं महत्त्व होतं. गांधीजींच्या हत्येच्या आदल्या दिवशी, २९ जानेवारी १९४८ रोजी, गांधीजींनी किशोरलालांना एक पत्र लिहिलं होतं. त्या पत्रात रचनात्मक काम करणाऱ्या विविध संस्थांना एका संस्थेत एकत्र आणण्याच्या शक्यतेबद्दल गांधीजींनी लिहिलं होतं. सेवाग्रामला जाण्याचा आपला विचार, जामनालाल बजाज यांच्या स्मृतिदिनाचा कार्यक्रम आणि स्वतःच्या प्रकृतीचीही त्यांनी त्यात माहिती दिली होती. दुसऱ्याच दिवशी, ३० जानेवारीला, गांधीजींची हत्या झाली. त्यामुळे हे पत्र आज वाचताना त्याला एक वेगळंच ऐतिहासिक वजन प्राप्त होतं. गांधीजींच्या शेवटच्या दिवसाच्या आदल्या दिवशीचा हा संवाद किशोरलालांसोबत झाला होता.
हे किशोरलाल मशरुवाला नक्की कोण होते, हे समजून घेण्यासाठी आणखी मागे जावं लागतं. गुजराती कुटुंबात जन्मलेला हा माणूस मुंबईत जन्मला, अकोल्यात शिकला आणि पुढे मुंबईच्या विल्सन कॉलेजमध्ये शिकला. म्हणजे महाराष्ट्राशी त्याचा संबंध फक्त गांधीजींच्या पत्रापुरता नव्हता. त्याच्या बालपणातच महाराष्ट्र आला होता. अकोल्यात त्याचं प्राथमिक शिक्षण मराठी माध्यमातून झालं आणि पुढे त्याने मराठी वाचली, लिहिलीही. किशोरलालांचा जन्म ५ ऑक्टोबर १८९० रोजी मुंबईत झाला. त्यांचं कुटुंब मूळचं सुरतचं. वडील इच्छाराम. ‘मशरू’ हा रेशमी कापडाचा एक प्रकार. या कापडाच्या व्यवसायाशी संबंधित असलेल्या कुटुंबाला मशरुवाला हे आडनाव पडलं, अशी माहिती गुजराती विश्वकोशात मिळते. मशरुवाला कुटुंबाचाही अकोल्याशी संबंध होता. किशोरलालांचे भाऊ नानाभाई इच्छाराम मशरुवाला अकोल्यात राहत होते. त्यांचा खादीच्या कामाशी संबंध होता. गांधीजींच्या पत्रव्यवहारात नानाभाईंचा उल्लेख येतो. त्यामुळे किशोरलालांच्या महाराष्ट्राशी असलेल्या नात्याला कौटुंबिक पार्श्वभूमीही होती. या कुटुंबाची गांधी परिवाराशी जोडलेली आणखी एक विलक्षण कडी म्हणजे नानाभाईंची मुलगी सुशीला. सुशीला म्हणजे किशोरलालांची भाची. १९२७मध्ये तिचं लग्न गांधीजींचा मुलगा मणिलाल गांधी यांच्याशी झालं. गांधीजी स्वतः या लग्नासाठी अकोल्याला गेले होते. गांधीजींनी आपल्या पत्रात आपण किशोरलालांच्या भाचीचा विवाह मणिलालशी लावण्यासाठी अकोल्याला येत असल्याचं नमूद केलं आहे. म्हणजे मशरुवाला कुटुंब आणि गांधी कुटुंब यांचं नातं केवळ राजकीय किंवा वैचारिक नव्हतं. ते कौटुंबिकही झालं होतं.
किशोरलालांच्या बाबतीत तर गांधीजींबरोबरचा संबंध आणखी खोल होता. गुजरात विद्यापीठाची स्थापना १९२०मध्ये झाली तेव्हा किशोरलाल त्याचे पहिले रजिस्ट्रार झाले. शिक्षण, समाजकार्य आणि गांधीजींच्या विचारांची मांडणी या क्षेत्रांत त्यांनी पुढे महत्त्वाची भूमिका बजावली. गांधीजींच्या नजरेतही किशोरलालांचं वेगळं स्थान होतं. १९२४मध्ये किशोरलालांच्या लेखनाचा संदर्भ देताना गांधीजींनी त्यांचा उल्लेख भारतातील “most thoughtful among the silent workers” अशा शब्दांत केला. किशोरलाल जे लिहितात किंवा बोलतात, त्या प्रत्येक शब्दाचा विचार करूनच ते मांडणी करतात, असंही गांधीजींनी म्हटलं होतं. गांधीजी आणि किशोरीलाल यांच्यातील संबंध फारच अनोखे होते. १९१७ मध्ये चंपारणमध्ये गांधीजींनी किशोरलालांना एका पुस्तकाताक उतारा फुलस्केप कागदावर उतरवायला सांगितला. कागद मोठा होता. किशोरलालांनी तो हाताने फाडायला सुरुवात केली. गांधीजींनी त्यांना थांबवलं. “चाकू वापरा,” असं सांगितलं. हाताने फाडलेल्या कागदाच्या कडेला तंतू दिसतात, ते नीट दिसत नाहीत, अशी त्यांची भूमिका होती.
लिफाफा उघडतानाही गांधीजींची हीच बारकाई दिसायची. चिकटलेला लिफाफा फाडण्याऐवजी फाउंटन पेनची टोकदार बाजू वापरून तो अलगद उघडायचा. पत्राची घडीही नीट असावी. कागदाचा एकही तुकडा वाया जाऊ नये. फाटलेले कपडे तसेच घालू नयेत, ते शिवून घ्यावेत. किशोरलालांचा एक लहान भाचा साबरमती आश्रमात राहत होता. खेळताना त्याचे कपडे फाटले आणि तो तसेच कपडे घालून गांधीजींच्या खोलीत गेला. गांधीजींनी नंतर किशोरलालांच्या पत्नीशी या विषयावर बोलताना कपडे शिवून घेण्याचं महत्त्व सांगितलं. ठिगळ लावलेले कपडे घालण्यात लाज नाही, गरिबी ही लाजेची गोष्ट नाही; पण कपडा फाटला तर तो दुरुस्त करावा आणि मळला तर धुवावा, असा त्यांचा आग्रह होता. गांधीजींकडून किशोरलालांना कागद वाचवण्याची सवयही लागली. एका बाजूने वापरलेले कागद, जुने लिफाफे, पुस्तकांच्या पार्सलसाठी वापरलेले कागद पुन्हा वापरायचे. पण गंमत म्हणजे स्वतः किशोरलालांनी या सवयीबद्दल लिहिताना तिची खिल्लीही उडवली. ही काटकसर आता कंजूषपणा आणि अस्ताव्यस्तपणाकडे झुकते आहे की काय, अशी त्यांना भीती वाटत होती.
या आठवणी त्यांनी Small Things I Learn From Him या लेखात नोंदवल्या. १९४८मध्ये लिहिलेल्या या लेखातून गांधीजींच्या दैनंदिन जीवनातल्या छोट्या सवयींची आणि त्यांच्याकडून शिकलेल्या गोष्टींची ओळख होते. किशोरलाल पुढे जीवनशोधन, गांधीविचारदोह, अहिंसा विवेचन, स्त्री-पुरुष मर्यादा आणि Gandhi and Marx यांसारख्या पुस्तकांतून आपले विचार मांडत राहिले. गांधीजींच्या विचारांचा अर्थ लावताना त्यांनी स्वतःचा विवेक बाजूला ठेवला नाही. १९५२ मध्ये किशोरलालांचं निधन झालं. त्यांच्या निधनानंतर जवाहरलाल नेहरूंनी त्यांच्याबद्दल लिहिलं, “He was one of the straightest and truest of our old comrades.” किशोरलाल मशरुवाला यांची गोष्ट म्हणूनच फक्त एका गुजराती गांधीवाद्याची गोष्ट नाही. महाराष्ट्र-गुजरात यांच्यातल्या संबंधांची, गांधींच्या भारताच्या कल्पनेची आणि एका संपादकाच्या ठाम भूमिकेची गोष्ट आहे. आज हा एवढा मोठा माणूस जवळपास विस्मृतीत गेलाय. आज त्यांच्या जयंती. त्यानिमित्त या महान संपादकाला विनम्र अभिवादन.
