अमृतसर इथल्या सुवर्ण मंदिरात 'ऑपरेशन ब्ल्यू स्टार' मोहीम राबविल्यानं शीख समाजाच्या रोषाला लक्ष्य झालेले भारतीय लष्करप्रमुख जनरल अरुणकुमार वैद्य यांची पुण्यात 'खलिस्तान कमांडो फोर्स'चे सदस्य हरजिंदर सिंग 'जिंदा' आणि सुखदेव सिंग 'सुखा' यांनी १९ ऑगस्ट १९८६ रोजी हत्या केली. त्यांना १७ सप्टेंबर १९८६ रोजी अटक करण्यात आली. या गुन्ह्यासाठी त्यांना अटक करून पुण्यातील येरवडा मध्यवर्ती कारागृहात ठेवण्यात आले होते. तुरुंगात असताना त्यांनी राष्ट्रपतींना आणि आपल्या कुटुंबीयांना अनेक पत्रे लिहिली होती. या पत्रांमध्ये त्यांनी आपल्या कृत्याचा बचाव केला होता आणि कोणतीही दयायाचना मागण्यास नकार दिला होता. त्यानंतर त्यांनी न्यायालयीन खटला सुरू असताना आणि तुरुंगात असताना तसंच त्यांना फाशी देताना तिथलं वातावरण कसं होतं ते त्यांनी आपल्या नातेवाईकांना पत्र लिहून जे कळवलं होतं. त्यापैकी अखेरच्या आठवड्यातली २ ऑक्टोबर ते ९ ऑक्टोबर १९९२ दरम्यान जी पत्रं लिहिली होती ती इथं दिली आहेत. शिवाय त्यांची मानसिक, शारीरिक, बौद्धिक स्थिती, त्यांची वागणूक आणि त्यांचा पूर्वेतिहास इथं नोंदवलाय!" ........................................................
*२७* ऑक्टोबर १९८९ रोजी जिंदा याचे पत्र
२१ ऑक्टोबर, १९८९ हा दिवस खालिस्तानसाठी अत्यंत आनंदाचा होता. त्या दिवशी, सकाळी ११ वाजता, आम्हाला तुरुंगातून न्यायालयात नेण्यात आले. जेव्हा आम्ही न्यायालयात पोहोचलो, तेव्हा आम्ही गाडीतच होतो, तेवढ्यात पोलीस आले आणि त्यांनी आम्हाला सांगितले की न्यायालयात प्रवेश करण्यापूर्वी आम्हाला आमचे बूट काढावे लागतील. आम्ही आमचे बूट काढण्यास नकार दिला. न्यायाधीशांना वाटत होते की, आम्ही त्यांना त्या बुटांनी फेकून मारून टाकू. आम्ही न्यायाधीशांना स्पष्ट संदेश दिला की, आम्ही असे नीच कृत्य कधीही करणार नाही आणि जर त्यांना काही शंका असेल, तर ते आम्हाला हातकड्या घालू शकतात, पण आम्ही आमचे बूट कधीही काढणार नाही. न्यायाधीशांनी आमचं म्हणणं मान्य केलं आणि आम्हाला हातकड्याही घातल्या नाहीत.
आम्हाला न्यायालयात हजर करण्यात आलं. न्यायाधीश खास हात जोडून आम्हाला भेटायला आले. आम्ही बसताच न्यायाधीशांनी भाऊ निर्मल सिंग यांना निर्दोष ठरवल्याचा निकाल जाहीर केला. त्यानंतर न्यायाधीश आम्हाला म्हणाले की, आम्ही जनरल अरुणकुमार वैद्य हत्या प्रकरणात दोषी आहोत. न्यायाधीशांनी आमच्या वकिलांना शिक्षा कमी करण्याबद्दल विचारलं, पण आम्ही त्यांना आधीच मनाई केली होती की, त्यांनी त्याबद्दल काहीही बोलू नये. मग वकील आमच्याकडे आले आणि त्यांनी विचारलं की, ते न्यायाधीशांना आमची शिक्षा कमी करण्याची विनंती करू शकतात का. आम्ही म्हणालो की, त्यांनी तसं करू नये आणि आम्ही स्वतःच त्यांच्याशी याबद्दल बोलू.
त्यानंतर न्यायाधीशांनी वीर सुखदेव सिंग यांना साक्षीसाठी बोलावलं. न्यायाधीश वीर सुखदेव सिंग यांना म्हणाले, “तुम्हाला या प्रकरणात दोषी ठरवण्यात आले आहे. तुमच्या शिक्षेबद्दल काहीतरी सांगा....” सुखदेव सिंग यांनी उत्तर दिले, “ज्या दिवशी दुष्ट सरकारने दरबार साहिबवर हल्ला केला, त्याच दिवशी मी ठरवलं होतं की, माझं जीवन पंथाचे आहे आणि ते आज जावो वा उद्या, त्याने काही फरक पडत नाही. त्यावेळी मी विचार केला होता की, जोपर्यंत मी दरबार साहिबच्या अपमानाचा बदला घेत नाही आणि खलिस्तान मिळवत नाही, तोपर्यंत मला स्वस्थता लाभणार नाही. जेव्हा हे जीवन पंथाचे आहे, तेव्हा मला शिक्षेची काय पर्वा आहे? तुम्हाला हवी ती शिक्षा तुम्ही जाहीर करा...!” त्यानंतर वीरने खलिस्तानसाठी जयजयकार आणि घोषणाबाजी सुरू केली.
मग न्यायाधीशांनी मला बोलावलं. सुखदेव सिंग आपल्या जागेवर परत येऊन बसले होते. मग न्यायाधीश मला म्हणाले, “जनरल वैद्य प्रकरणात तुम्हाला दोषी ठरवण्यात आले आहे. तुमच्या शिक्षेबद्दल काहीतरी सांगा...!” मी न्यायाधीशांना म्हणालो, “ज्या दिवशी मी या मार्गावर चालायला सुरुवात केली, त्या दिवशी मी माझे जीवन पंथाला समर्पित केलेय. जोपर्यंत मी जिवंत आहे, तोपर्यंत मी जनरल वैद्य यांच्यासारख्या मानवतेच्या शत्रूंना शिक्षा देत राहीन आणि खलिस्तान प्राप्त होईपर्यंत लढत राहीन. जेव्हा हे जीवन आणि अस्तित्व पंथाचे आहे, तेव्हा मला कोणत्याही शिक्षेची भीती कशाला? तुम्ही कोणतीही शिक्षा जाहीर करू शकता...!”
त्यानंतर न्यायाधीशांनी आम्हाला विचारले, “तुम्ही खलिस्तानसाठी बलिदान देण्यास तयार आहात का...?” आम्ही उत्तर दिलं, “हो, आम्ही खलिस्तानसाठी बलिदान देण्यास तयार आहोत...!” तोपर्यंत पत्रकारही तिथे पोहोचले होते. त्यानंतर न्यायाधीशांनी शिक्षा सुनावली नाही. शिक्षा सुनावण्याची वेळ एक तासाने, म्हणजे दुपारी १ वाजता निश्चित करण्यात आली. न्यायाधीश निघताना मी त्यांना म्हणालो, “माझी आई आणि माझे इतर नातेवाईक शिवाजीनगर कोर्टात बसले आहेत. कृपया त्यांना बोलवा...!” त्यानंतर न्यायाधीशांनी डीएसपींना आदेश दिला की, माझ्या आईला आणि कुटुंबाला घेऊन यावे आणि त्यांना कोणताही त्रास देऊ नये. न्यायाधीश म्हणाले, “जोपर्यंत त्यांचे कुटुंब येत नाही, तोपर्यंत मी निकाल जाहीर करणार नाही...!” त्यानंतर न्यायाधीश निघून गेले. माताजी आणि कुटुंबातील इतर सदस्य कोर्टात सापडले नाहीत, कारण ते गुरुद्वारात गेले होते. त्यामुळे ते शिक्षेच्या सुनावणीला येऊ शकले नाहीत.
दुपारी २.०५ वाजता न्यायाधीश परत आले आणि त्यांनी शिक्षा वाचायला सुरुवात केली. दुपारी २.१७ वाजता, वीर सुखदेव सिंगला साक्षीसाठी बोलावण्यात आले आणि त्याला मृत्युदंडाची शिक्षा सुनावण्यात आली. त्याने जयघोष करत आणि खलिस्तानच्या घोषणा देत ही शिक्षा स्वीकारली. त्यानंतर निर्मल सिंगला साक्षीसाठी बोलावण्यात आले आणि त्याला निर्दोष घोषित करण्यात आले. जेव्हा न्यायाधीश शिक्षा वाचत होते, तेव्हा त्यांचा आवाज थरथरत होता आणि हातही कापत होते. त्यांना बोलताना त्रास होत होता. त्यानंतर न्यायाधीशांनी मला साक्षीसाठी बोलावले. त्यांनी मलाही मृत्युदंडाची शिक्षा सुनावली. वीरप्रमाणेच, मीसुद्धा आनंदाने जयघोष केला आणि खलिस्तान आणि संत जरनैल सिंग भिंद्रनवाले यांच्या समर्थनार्थ घोषणा दिल्या. आम्हाला फाशीच्या दोरीवर पाठवल्याबद्दल आम्ही त्यांचे आभारही मानले.
मग आम्ही न्यायाधीशांना म्हणालो, “आज खालिस्तानसाठी खूप आनंदाचा दिवस आहे. आमच्या या सर्वात आनंदाच्या प्रसंगी, आम्हाला एक पार्टी द्यायची आहे....” न्यायाधीश म्हणाले, “मी तुमचा खूप आभारी आहे. तुम्ही मला खूप मदत केली आहे....” आम्हीही न्यायाधीशांचे आभार मानले. आम्ही न्यायाधीशांना सांगितले की, आम्हाला पत्रकारांना भेटायचे आहे, पण न्यायाधीशांनी विनंती केली की, आम्ही आज नाही, तर दुसऱ्या वेळी भेटावे. आम्ही सहमत झालो.
त्यानंतर आम्हाला पुन्हा तुरुंगात नेण्यात आले. आम्ही परत आलो आणि बर्फी वाटायला सुरुवात केली. जेव्हा तुरुंगातील लोकांना कळले की, आम्हाला फाशीची शिक्षा झाली आहे, तेव्हा त्यांनी ती खाल्ली नाही. म्हणून आम्ही ती स्वतःच खाल्ली.
दोन दिवसांनंतर, बलविंदर सिंग आणि निर्मल सिंग बँक प्रकरणाच्या सुनावणीसाठी न्यायालयात गेले आणि वकिलांनी त्यांना सांगितले की, शिक्षा सुनावण्याच्या रात्री न्यायाधीशांना अजिबात झोप लागली नाही. रात्रभर न्यायाधीश वकिलांना फोन करून सांगत होते की, त्यांना झोप लागत नाहीये कारण त्यांनी आयुष्यात पहिल्यांदाच कोणाला तरी फाशीची शिक्षा सुनावली होती. “मला त्यांना मृत्युदंडाची शिक्षा द्यायची नव्हती. माझ्याकडे दुसरा पर्याय नव्हता. माझ्या मनात त्यांच्याबद्दल जिंदा आणि सुखाबद्दल मनापासून आपुलकी आहे. मी यापूर्वी अशा लोकांना कधीही भेटलो नाही. ते खूप चांगले लोक आहेत. मी माझ्या घरात त्यांचे फोटो लावीन...!”
पण आई, त्या रात्री तुझे मुलगे खूप आनंदाने झोपले होते. अगदी एखाद्या शेतकऱ्याप्रमाणे, जो आपल्या पिकाची काळजी घेतल्यानंतर आनंदाने झोपतो. मग त्या दिवशी, सर्वांसमोर, न्यायाधीशांनी बलविंदर सिंग आणि निर्मल सिंग यांना सांगितले की, त्यांना आमचे आणि त्यांचे फोटो हवे आहेत, कारण त्यांना ते त्यांच्या घरात लावायचे होते. न्यायाधीश म्हणाले की, त्यांना आमच्याबद्दल मनापासून आपुलकी वाटते. असे म्हणत न्यायाधीश रडू लागले.
वकिलांनी निर्मल सिंग यांना सांगितले की, सुरुवातीला न्यायाधीशांनी वैद्य प्रकरणात २० वर्षांची शिक्षा लिहिली होती, पण जेव्हा ते शिक्षा सुनावण्यासाठी आले आणि हरजिंदर सिंग आणि सुखदेव सिंग यांनी खलिस्तानच्या घोषणाबाजी सुरू केली आणि खलिस्तानसाठी बलिदान देण्यास तयार असल्याचे सांगितले, तेव्हा न्यायाधीशांनी २० वर्षांची शिक्षा कमी करून त्याऐवजी मृत्यूदंडाची शिक्षा सुनावली. यामुळे, शिक्षा सुनावण्यासाठी त्यांना एक तास अधिक हवा होता. न्यायाधीशांना मृत्यूदंडाची शिक्षा सुनावण्यास भाग पडले. आज आम्ही न्यायाधीशांसाठी दिवाळी कार्ड मागवले आहे आणि उद्या ते त्यांना पाठवू.
आई, बाबा, वीरजी, या आनंदाच्या क्षणी दुःख करू नका. आई, तुम्ही पुण्यात जशा चड्डी कलात ('चढी कला' ही शिख धर्मातील एक संकल्पना आहे, जी उत्साह, आशावाद आणि लवचिकतेच्या स्थितीला सूचित करते. हा शब्द पंजाबी शब्द 'चढी' अर्थात 'उदय' किंवा 'वर जाणे' आणि 'कला' अर्थात 'कौशल्य' किंवा 'अवस्था' यांपासून तयार झाला आहे. एकत्रितपणे, 'चढी कला' म्हणजे आव्हाने, अडचणी किंवा संकटांचा सामना करतानाही मनाची एक सकारात्मक आणि उन्नत अवस्था होय)
होतात, तशाच राहा. आपल्या मुलांनी आपल्या श्रद्धेसाठी फाशीची शिक्षा भोगण्यापेक्षा मोठा आनंद एका आईला दुसरा कोणता असू शकतो? हा आनंदाचा क्षण साजरा करण्यासाठी लाडू वाटले पाहिजेत. आई, तुम्ही पुण्यात चड्डी कलातील निवेदने वर्तमानपत्रांमध्ये दिली होती. ती निवेदने वाचून सर्वजण थक्क झाले होते. माताजी, तुमची निवेदने वाचून आम्हाला किती आनंद झाला हे फक्त आमच्या हृदयालाच माहीत आहे. तुम्ही सर्वजण नेहमी चड्डी कलातच राहा.
हे जग एक नाटक आहे. जसे एखादा नट एखादा खेळ सादर करतो आणि लोक तो पाहून आनंदी होतात. थोड्याच वेळात तो खेळ संपतो. अगदी त्याचप्रमाणे, हे जगसुद्धा एक मोठा खेळ आहे. आपण तो खेळ थोडा वेळ पाहतो, पण त्याचा शेवट व्हायला फार वेळ लागत नाही. हे निश्चितपणे लक्षात ठेवा की जो जन्माला येतो, तो निश्चितपणे मरणारच. जसा दिवसानंतर नैसर्गिकरित्या रात्र येते, तसाच जीवनानंतर निश्चितपणे मृत्यू येतो.
एखादी व्यक्ती भिंतीला लागून किती काळ धावू शकते? तिचा अंत तर होणारच. त्याचप्रमाणे, आयुष्याचे मर्यादित श्वासही संपतात. जगात आपण जे काही पाहतो, ते देवाशिवाय क्षणभंगुर आहे. शाश्वत आणि जीवनदायी नाम-अमृत मात्र सर्वत्र वर्षाव करत आहे. पण ते केवळ त्यांच्याच मुखात पडते जे आपल्या गुरूशी सन्मुख आहेत. ज्यांनी आपली चेतना गुरूच्या बाणीला जोडली आहे, त्यांचे जीवन पवित्र झाले आहे. ते देवाच्या दृष्टीने स्वीकारार्ह आहेत. नाहीतर माताजी, आम्ही सर्वोच्च न्यायालयात अपील करणार नाही. तुम्हाला हे आधीच माहीत आहे. मी तुमचे निवेदन वाचले आणि तुम्ही सर्वोच्च न्यायालयात अपील करणार नाही असे सांगितल्याचे पाहून मला खूप आनंद झाला. जर आम्ही तसे केले, तर तो केवळ आमचाच नव्हे, तर पंथाचाही अपमान असेल. कोणी तुम्हाला सांगितले तरी अपील करू नका. मला तुमचा अभिमान आहे. आमचे आत्मे तुमच्या आत्म्यांसोबत आहेत. आई, तुमच्या पुत्रांनी जीवनाची खरी परीक्षा उत्तीर्ण केली आहे.
भाई जिंदा हे देखील नमूद करतात की, त्यांची शिक्षा त्यांच्या स्वतःच्या कबुलीजबाबावर आधारित होती. त्यांच्या विरोधात सादर केलेल्या १७० साक्षीदारांपैकी केवळ एकानेच भाई सुखा यांना ओळखले. बाकीचे सर्व बनावट आणि खोटारडे असल्याचे सिद्ध झाले. सरकारचा खटला पूर्णपणे अयशस्वी ठरला.
गुलामगिरीवर भाई सुखा आणि भाई जिंदा
या दुष्ट गंगूंचा अंत आता दूर नाही. (गंगू हा तो ब्राह्मण होता ज्याने माता गुजरी आणि साहिबजाद्यांशी विश्वासघात केला). आम्ही जिंकलो आहोत. संपूर्ण शीख समाजाने अत्याचाराविरुद्ध आवाज उठवला आहे. जो कोणी अत्याचाराविरुद्ध लढतो, तो आधीच जिंकलेला असतो. आम्ही गुलाम नाही. आम्ही स्वतंत्र आहोत कारण आम्ही गुलामगिरी स्वीकारली नाही. आम्ही गुलामगिरीविरुद्ध लढत आहोत. आम्ही तुरुंगात कैद असू शकतो, पण आमची हृदये आणि मने पंथाच्या चरडी कलेसाठी नामजप करण्यास आणि अरदास करण्यास स्वतंत्र आहेत. हे दुष्ट गंगू आमच्या शरीराला साखळदंड घालू शकतात, पण ते आमच्या मनाला साखळदंड घालू शकत नाहीत. ते त्यांच्या अत्याचाराने आणि छळाने आमची श्रद्धा बदलू शकत नाहीत.
आम्ही आमची शहादी निवडली
आज जर आम्हाला फाशी दिली जात असेल, तर असा विचार करू नका की आम्हाला तिथे पाठवले जात आहे. आम्ही आमच्या स्वतःच्या इच्छेने फाशीवर जात आहोत. आमच्या कृत्यांची, वैद्यांची हत्या जबाबदारी स्वीकारूनही आमची सहज सुटका होऊ शकली असती. आमची इच्छा असती तर, आम्ही फक्त एक लाख देऊन आमचा मृत्यू विकत घेऊ शकलो असतो. पण आम्ही फाशीवर जाणे हेच पंथासाठी सर्वोत्तम मानतो. तुमचे वीर आम्हाला फाशी देणाऱ्या फासाचे आनंदाने चुंबन घेतील. हा एक जीव काय आहे? आम्ही या कार्यासाठी एक लाख जीव देऊ शकतो. खलिस्तानसाठी, आम्ही आमच्या रक्ताचा प्रत्येक थेंब सांडू आणि ते प्राप्त केल्यावरच शांती मिळवू.
अंतिम आठवडा
९ ऑक्टोबर १९९२ रोजी झालेल्या त्यांच्या शहादतीच्या आदल्या आठवड्यात भाई सुखा आणि भाई जिंदा यांनी पाठवलेल्या पत्रांमधील काही उतारे खालीलप्रमाणे आहेत.
*२ ऑक्टोबर १९९२*
ज्या पवित्र क्षणाची आम्ही इतक्या प्रदीर्घ काळापासून आतुरतेने वाट पाहत होतो, तो ९-१०-१९९२ रोजी पहाटे ४ वाजता येईल. परमेश्वराची आमच्यावर खूप कृपा झाली आहे. आम्ही स्वतःला खूप भाग्यवान समजतो. तुमच्या भावांच्या लग्नाची तयारी पूर्ण झाली आहे, पण जगाला त्याबद्दल माहीत नाही सिंग लोक शहादतीला मृत्यूशी विवाह मानतात. या राज्यकर्त्यांची भीती बघा!
एके दिवशी त्यांचे वरिष्ठ डॉक्टर आले आणि म्हणाले की त्यांना आमचे वजन वगैरे करायचे आहे. त्यांनी आमची उंची, वजन आणि मानेचा घेर मोजला. दुसऱ्या दिवशी ते पुन्हा आले. आम्हाला वाटले की आतापर्यंत त्यांना नक्कीच काहीतरी कळले असेल. आम्ही म्हणालो, “डॉक्टर साहेब, तुम्ही रोज काय बघायला येता? आम्ही हसत हसत फाशीच्या खांबावर जाऊ. तुम्हीसुद्धा तिथे असाल. बघा ना, आता फारसे दिवस उरलेले नाहीत...”
डॉक्टर थक्क झाले आणि म्हणाले की आम्ही कशाबद्दल बोलत आहोत हे त्यांना काहीच कळत नाही. ते म्हणाले की, त्यांना अजून कोणीही सांगितले नव्हते. मग ते म्हणाले की, फाशीच्या वेळी त्यांची उपस्थिती आवश्यक होती आणि फाशीची तारीख निश्चित झाल्यावर त्यांना कळवणे गरजेचे होते, पण त्यांना अजून का सांगितले गेले नाही हे त्यांना माहीत नव्हते. आम्ही म्हणालो, “या शासकांची शक्ती बघा. कोणाला फाशी द्यायची असली तरी, कोणालाही कळू नये म्हणून ते थरथर कापतात...!"
”प्रिय बंधूंनो, आता इथे खूप कडक नियम आहेत. आमच्याकडे फक्त चार कागद आहेत आणि तेही आम्ही खूप दबाव टाकून मोठ्या कष्टाने मिळवले आहेत. ते आम्हाला कोणालाही पत्र लिहू देत नाहीत. परिस्थिती इतकी वाईट आहे की, तारीख निश्चित झाल्याबद्दल त्यांनी आम्हाला आमच्या आई-वडिलांनाही पत्र लिहू दिले नाही. तारीख निश्चित होऊन आता तीन दिवस झाले आहेत, पण कोणत्याही वृत्तपत्राला ही बातमी छापण्याची परवानगी दिलेली नाही....”
शत्रूने तुरुंगात टाकले असतानाही, आम्हाला त्यांना असा धडा शिकवायचा होता की, केवळ एका शिखाला पाहूनही त्यांच्या अंगावर काटा यावा. काही काळापूर्वी, त्यांचे संरक्षण मंत्री शरद पवार तुरुंगात आले होते. त्यावेळी ते महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री होते. ते आमच्या भागात आले आणि आम्ही म्हणालो, “जर तुम्ही आम्हाला त्रास दिलात, तर विचार करा तुमचं काय होईल...!” त्यांचा चेहरा फिका पडला आणि ते म्हणाले, “नाही, तुम्हाला कोणताही त्रास दिला जाणार नाही...!” शरद पवार यांच्या कार्यकाळात महाराष्ट्राच्या तुरुंगांमध्ये नवीन आवार बांधण्यात आले, ज्यांना पिंजऱ्यांसारखे बनवण्यासाठी त्यांच्यावरही लोखंडी गज लावलेले होते. त्यात ताजी हवा अजिबात आत येऊ शकत नव्हती. टाडा कायद्याखाली अनेक सामान्य शिखांना अटक करून या आवारात टाकण्यात आले. त्यांच्यापैकी कोणाचीही न्यायालयात सुनावणी झाली नाही. हे सर्व पाहून आमच्या मनात आले की, काही शस्त्रे घेऊन इथे बसूनच या दुष्टांना धडा का शिकवू नये. इतर अनेक मोठे मंत्रीसुद्धा तुरुंगात येत असत. तुरुंगात असताना आम्ही अभिमानाने आणि आक्रमकपणे राहिलो, पण तुरुंग अधिकारी सामान्य शिखांना खूप त्रास देत असत. त्यांनी आमच्यावरही अत्याचार करण्याचा प्रयत्न केला. अनेकदा त्यांनी आम्हाला कैद्यांचा गणवेश घालण्यास भाग पाडले, पण आम्ही नकार दिला. आम्ही म्हणालो, “आम्ही तुमचे कायदे स्वीकारत नाही, मग आम्ही कैद्यांचा गणवेश का घालावा...?” आम्ही तुरुंगाच्या डीआयजी आणि अधीक्षकांची मान पकडायचो, अनेक गणवेश फाडायचो आणि इतर काही अधिकाऱ्यांना थोबाडीत मारायचो. आम्ही त्यांना निर्धाराने चांगलीच मारहाण केली. आम्ही त्यांना प्रत्येक प्रकारे अपमानित केले. आम्ही त्यांना इतके त्रास दिले आहे की, आमच्या आवारात येण्याच्या नुसत्या कल्पनेनेही ते थरथर कापायला लागतात.
ज्या दिवशी अधीक्षकाने आम्हाला आमच्या फाशीची तारीख सांगितली, तेव्हा आम्ही म्हणालो की, आम्हाला आमच्या नातेवाईकांना तार पाठवायची आहे, पण तो म्हणाला की, त्याला वरून आदेश आहेत की, बाहेरच्या लोकांना सोडाच, तुरुंगातही ही तारीख गुप्त ठेवायची आहे. तो म्हणाला की, त्याच्याकडे दुसरा पर्याय नाही आणि आम्ही त्याला शिव्या देऊ किंवा काहीही करू, त्याच्या नियंत्रणात काहीही नाही. तो म्हणाला, “मी एक वचन देतो की, मी तुम्हाला तुमच्या कुटुंबाला शेवटच्या भेटीसाठी भेटू देईन...!” आम्ही उत्तर दिले, “आम्हाला कोणत्याही भेटीची पर्वा नाही आणि ही सांसारिक नाती आमच्यासाठी तितकी महत्त्वाची नाहीत. पण आम्हाला आश्चर्य वाटते की, तुम्ही लोक मूलभूत माणुसकीपासूनही दूर गेला आहात आणि तुमचे शासक इतके भित्रे आहेत की, ते आमच्या कुटुंबांना सांगायलाही घाबरतात...!” आम्ही आणखी बऱ्याच गोष्टी बोललो आणि अधीक्षकाला लाजवले. आम्ही म्हणालो, “तुमचे नशीब चांगले आहे, नाहीतर तुम्ही तुरुंगात असतानाच आम्ही तुम्हाला दाखवून दिले असते की जेव्हा तुम्ही शिखांवर अत्याचार करता तेव्हा काय होते...!” आमच्यापर्यंत शस्त्र पोहोचले नाही आणि तुम्ही सर्वजण आतून हादरून गेला आहात, जर ते आमच्यापर्यंत पोहोचले असते, तर काय झाले असते हे तुम्हाला आधीच माहीत आहे...!”
बंधूंनो, २२-९-९२ रोजी आमच्या तुरुंगाचे पोलीस छावणीत रूपांतर करण्यात आले. चारही बाजूंनी कमांडोंनी आम्हाला वेढा घातला होता. आमच्या आवारालाच १०० हून अधिक कमांडोंनी वेढा घातला होता. त्यावेळी आम्ही पाठ करत होतो, तेव्हा अचानक त्यांनी हल्ला केला. तुरुंगाचे डीआयजी, आयजी (तुरुंग), पुणे पोलीस आयुक्त, तीन डीएसपी आणि इतर अनेक अधिकारी आले. ते आमच्याकडे आले आणि म्हणाले की, आम्हाला हातकड्या घालाव्यात, कारण त्यांना आमच्या कोठड्यांची झडती घ्यायची होती. आम्ही डीआयजी आणि अधीक्षक यांची मान पकडली आणि त्या सर्वांना मारहाण करण्यास सुरुवात केली. आम्ही हातकड्या घालण्यास नकार दिला आणि म्हणालो की, ते जागेची झडती घेऊ शकतात, पण कशालाही हात लावू शकत नाहीत. आम्ही त्यांना स्वतः सर्व काही दाखवू. आम्ही म्हणालो, “जर तुम्ही बळाचा वापर करण्याचा प्रयत्न केला, तर आमच्या शरीरात प्राण असेपर्यंत आम्ही तुम्हाला आमच्या खोल्यांमध्ये येऊ देणार नाही. जर तुमच्यात आम्हाला घेऊन जाण्याची ताकद असेल, तर या...!” पण त्यांनी आमच्या अटी लगेच मान्य केल्या आणि म्हणाले की, आम्ही त्यांना सर्व काही दाखवू शकतो. ते का आले होते हे आम्हाला माहीत होते. ज्या पोलीस अधिकाऱ्याकडे आम्ही शस्त्र मागितले होते, तो दोन दिवसांपूर्वी त्याच्या गैरकृत्यांमुळे पकडला गेला होता. शस्त्र त्याच्यापर्यंत पोहोचले होते, पण काही कारणांमुळे तो ते आम्हाला देऊ शकला नाही. सर्वोच्च न्यायालयात वैद्य यांच्या प्रकरणाच्या निकालानंतर तुरुंग खूप कडक झाला होता आणि त्यामुळे तो घाबरला होता आणि त्याचा हेतू बदलला होता. त्याला हवे असते तर, एवढ्या कडक नियमांनंतरही तो ते आम्हाला देऊ शकला असता. आमच्या आवारात कोणीही येत नाही आणि जर कोणी आलेच, तर त्याची झडती घेतली जाते. पण जेव्हा आम्ही पहारेकऱ्याच्या खोलीसमोर असतो, तेव्हा ड्युटीवर असलेल्या व्यक्तीमध्ये कोणाचीही झडती घेण्याचे धाडस नसते. आम्हाला बाहेर काढायची असलेली पत्रे आम्ही आमच्या आवाराची साफसफाई करणाऱ्या कैद्याला देत असू. त्या अधिकाऱ्याचे काम कपड्यांना इस्त्री करणे होते आणि आम्ही त्या कैद्याला त्याच्याकडे शस्त्राबद्दल माहिती काढण्यासाठी पाठवत असू. त्या कैद्याला सर्व काही माहीत होते आणि आम्ही त्याला काही पैसे दिल्यामुळे तो ते आमच्यासाठी आणायलाही तयार होता. पण तो पोलीस अधिकारी आम्हाला शस्त्र का देत नव्हता, यामागचे सत्य आता आम्हाला समजले आहे. त्याने ते शस्त्र एका गुंडाला दिले होते, ज्याने त्याचा वापर करून दरोडे टाकायला सुरुवात केली आणि पकडल्यावर त्याने सर्व काही सांगितले. तो पोलीस अधिकारी आता न्यायालयीन कोठडीत आहे. त्याने तुरुंगातून इतर चौघांनाही पोलिसांच्या हवाली केले आहे, तेही न्यायालयीन कोठडीत आहेत. वर्तमानपत्रे ही गोष्ट मोठ्या उत्साहाने सांगत होती आणि म्हणत होती की, जर सुखा आणि जिंदा यांना ते शस्त्र मिळाले असते, तर ते तुरुंगातून पळून गेले असते. पण तसे नाही. आमच्या निशाण्यावर एक मोठा गुन्हेगार होता आणि आम्हाला वाटले होते की, आम्ही यशस्वी झालो असतो. जर आम्ही यशस्वी झालो नसतो, तर तुरुंगाचे डीआयजी, अधीक्षक, उपअधीक्षक आणि वरिष्ठ तुरुंग अधिकारी कुठेही जाऊ शकले नसते. आम्हाला पाहिजे तेव्हा आम्ही त्यांना शिक्षा देऊ शकलो असतो.
मूळचे डीआयजी आणि सुपरिंटेंडेंट आमच्याशी चांगले वागत होते, पण जेव्हापासून हे नवीन आले, आम्ही त्यांचा पार अपमान केला, तरीही ते नीच कृत्ये करण्याचा प्रयत्न करतच राहिले. याच कारणामुळे आम्ही त्यांना शिक्षा देण्याचा विचार केला होता.
आजकाल तुरुंगातील वातावरण खूप बदलले आहे. पुणे पोलिसांनी एमआरपी आणि इतर एजन्सींच्या मदतीने तुरुंगाचा ताबा घेतला आहे. अधीक्षकांव्यतिरिक्त प्रत्येकाची खूप कसून झडती घेतली जाते. ते आमच्या आवारात एका पक्ष्यालाही येऊ देत नाहीत. जी कामे कैदी स्वतः येऊन करायचे, जसे की झाडू मारणे वगैरे, ती आता पोलीस अधिकारी करतात. अधिकारी आणि हवालदारांना ठराविक कर्तव्ये देण्यात आली आहेत आणि कोणताही नवीन पोलीस अधिकारी कधीच येत नाही. जेव्हापासून कमांडोंनी आमच्या कोठड्यांची झडती घेतली, तेव्हापासून अधीक्षकांसहित प्रत्येकजण आमच्या आवारात यायला घाबरतो. जर कोणी आलेच, तर ते विशेष व्यवस्थेसह येतात आणि ते अजूनही खूप घाबरलेले असतात. त्या दिवसापासून एजन्सींमधील बरेच मोठे अधिकारी आले, पण आवारात येण्याचे धाडस त्यांच्यात नव्हते. ते गजांमागेच राहिले. आम्ही म्हणालो की, आम्ही त्यांना कोणतीही इजा करणार नाही आणि त्यांनी आत यावे, पण नाही... आता आम्ही म्हटले आहे की, आम्ही कोणाशीही बोलणार नाही. आता कोणी येत नाही. एक डीआयजी म्हणाले, तुम्हाला काय वाटते आम्ही इथे कोणती चौकशी करायला आलो आहोत? आम्ही फक्त तुम्हाला भेटायला येतो. आम्ही विचारलं, “आम्हाला पाहून तुम्हाला काय वाटतं...?” तो क्षणभर शांत राहिला आणि मग आम्ही विचारलं, “तुम्हाला आमच्या चेहऱ्यावर भीती दिसत नाही ना...?” तो नाही म्हणाला. आम्ही म्हणालो, “आमच्या शेवटच्या दिवशी येऊन बघा. आम्ही अगदी असेच हसत असू....”
भाई सुखा आणि भाई निर्मल सिंग
पत्रे २
*३ ऑक्टोबर १९९२*
कारागृहातील अधिकाऱ्यांना आमच्या कपड्यांचा इतका तिरस्कार का वाटू लागला आहे, हे आम्हाला कळत नाही. आज ते पुन्हा तुरुंगाच्या डीआयजींसोबत २०-२५ पोलीस अधिकाऱ्यांना घेऊन आले होते. आम्ही हट्ट धरला आणि म्हणालो, “आधी पुढे कोण येणार...?” कैद्यांचा गणवेश घालूनच आम्हाला फाशी द्यावी, अशी त्यांची इच्छा आहे. पण आम्ही केशरी दस्तार, चोला आणि कचेरा घालून जाण्याचा प्रयत्न करू. आमची इच्छा नक्कीच पूर्ण होईल, असा आमचा सद्गुरूजींवर पूर्ण विश्वास आहे.
आज पोलीस डीएसपी आले आणि त्यांनी आठवण म्हणून एक कारा मागितला. आम्ही म्हणालो, “आम्ही तुम्हाला कारा देऊ, पण त्यानंतर तुम्हाला तुमच्या हातांनी चांगली कामे करावी लागतील....” ते म्हणाले, “मी आधीच चांगली कामे करतो....” दोन इन्स्पेक्टरनीसुद्धा कारे घेतले.
आज आम्ही लवकर बंदोबस्त केला आहे. नाहीतर गेल्या काही दिवसांपासून आम्ही ११ किंवा १२ वाजता बंदोबस्त करायचो, कारण तुरुंग अधिकारी काहीतरी अडचण करायचे आणि आम्ही बंदोबस्तात बसायला नकार द्यायचो. आजपर्यंत, आम्ही आमच्या आवारातील सुमारे ८० ट्यूबलाइट्स फोडल्या आहेत, सोबतच ते चार कॅमेरेही तोडले आहेत, ज्यांवरून तुरुंगातील टीव्हीवर नेहमी काय चालले आहे ते दिसायचे.
एका रात्री, आम्ही स्वतःला कोंडून घेण्यास नकार दिला आणि रात्रीचे दहा वाजले होते. वीर हरजिंदर सिंग वर्तमानपत्र वाचू लागला. मी म्हणालो, “तू वर्तमानपत्र कशाला घेतलंस? आपण बोलूया. अखेर, आता किती दिवस उरले आहेत...?” वीर म्हणाला, “आपण संघर्षात एकत्र उतरलो, तुरुंगात एकत्र राहिलो आहोत आणि पुढेही एकत्रच राहणार आहोत...!”
*४ ऑक्टोबर १९९२*
खलिस्तानची लढाई ही आतापर्यंत लढल्या गेलेल्या किंवा सध्या लढल्या जात असलेल्या इतर सर्व युद्धांपेक्षा किंवा चळवळींपेक्षा वेगळी आहे. याचे कारण असे की, इतर संघर्ष ऐहिक मूल्यांवर आधारित आहेत, तर आमचे युद्ध सत्य आणि व्यक्तीच्या स्वातंत्र्यावर आधारित आहे. खलिस्तानचा संघर्ष केवळ राजकीय किंवा ऐहिक मूल्यांवर आधारित नाही, तर ते खऱ्या अर्थाने एक धर्मयुद्ध आहे. युद्धात उतरण्यापूर्वी आम्ही स्वतःला धर्माने रंगवतो आणि आमचा एकमेव आधार अकाल पुरख आहे. ज्या शीख तत्त्वांसाठी आम्ही हे धर्मयुद्ध सुरू केले आहे, ती आम्हाला प्रिय आहेत. आम्हाला असे कोणतेही ऐहिक साम्राज्य मिळवायचे नाही, जे आम्हाला आमचा धर्म गमावण्यास भाग पाडेल. असा कोणताही खलिस्तान, जो धर्माच्या रंगापासून वंचित असेल आणि जो आपला धर्म सोडून स्थापन केला गेला असेल, तो शिखांसाठी आत्मघातकी ठरेल.
आपल्या तत्त्वांसाठी, आपण एक उच्च चारित्र्याचे युद्ध लढले पाहिजे. जे या मार्गावर चालतात, त्यांचे चारित्र्य अत्यंत उच्च असणे अत्यावश्यक आहे. एखाद्या दुष्टाला शिक्षा देण्याचा अधिकार केवळ त्या गुरमुखालाच आहे, ज्याचे स्वतःचे जीवन आणि चारित्र्य त्या दुष्टापेक्षा खूप उच्च आहे. केवळ याच मार्गावर चालल्याने सद्गुरूजी आपल्यावर कृपा करतील. आपल्यामध्ये स्वतःची कोणतीही शक्ती नाही. जर आपण शिख धर्माच्या दिव्य तत्त्वांमध्ये राहिलो, तरच अकाल पुरख आपल्याला शक्ती आणि सामर्थ्य देतील.
*५ ऑक्टोबर १९९२*
प्रिय वीरांनो, काल ते तुमच्या भावांना आमच्या अंतिम इच्छेबद्दल विचारत होते. आम्ही म्हणालो, “जर तुमच्यात आम्हा खलिस्तान्यांच्या अंतिम इच्छा पूर्ण करण्याचे धाडस असेल, तर आमची इच्छा आहे की आम्हाला संपूर्ण जगासमोर फाशी देण्यात यावी, जेणेकरून लोकांना कळेल की सत्य आणि धर्मासाठी शीख कसे हसत हसत फाशीच्या तख्तावर जातात...!” आम्ही हे त्यांच्यासाठी लिहूनही ठेवले आहे. काल वर्तमानपत्रांमध्ये आमच्या फाशीच्या तारखेची बातमी आली, ती सुद्धा सर्वोच्च न्यायालयामुळेच होती. त्यांना म्हणजे कारागृह अधिकाऱ्यांना वाटत होते की, फाशी दिल्यानंतरच जगाला हे कळावे. आम्हाला भेटायला अजून कोणी आलेले नाही. कदाचित त्यांनी अजून तार पाठवली नसेल.
भाई जिंदा यांच्याकडून,
मी नुकताच पाठ करून आलो. सुखदेववीर माझ्यासमोर त्याच्या खोलीत वर्तमानपत्र वाचत पडून आहे. आम्ही तुम्हा सर्वांना भेटायला येण्यासाठी निरोप पाठवले होते, ते पाठवले गेले की नाही हे मला माहीत नाही. आज दसऱ्यामुळे तुरुंगात सुट्टी होती. आज लॉकडाऊन थोडं लवकर झालं, पण आम्हाला वाटेल तेव्हाच आम्ही लॉकडाऊन करतो. मागचे दोन आठवडे खूप तणावपूर्ण होते. दररोज आम्ही साधारण चार-पाच तास उशिरा, म्हणजे रात्री साधारण ११ वाजता लॉकडाऊन करायचो. आम्हाला लॉकडाऊन करायला सांगण्याचं धाडससुद्धा कोणामध्ये नव्हतं. जेव्हा आम्हाला वाटायचं की रक्षक दिवसभर भुकेले-तहानलेले असतील आणि आम्हालाही झोप येऊ लागायची, तेव्हा आम्ही स्वतःच लॉकडाऊन करायचो. आम्ही लॉकडाऊन करेपर्यंत अधीक्षक आणि बाकीचे कर्मचारी तिथेच थांबायचे.
*६ ऑक्टोबर १९९२*
आज काय घडलं ते मी तुम्हाला सांगतो. मी दुपारच्या सुमारास गुटख्यातून पाठ करत होतो, तेव्हा पहारेकऱ्यांच्या खोलीतून हाक आली, “सरदारजी, सत श्री अकाल...!” मग त्यांनी मला जवळ बोलावलं. पाठ करताना सुखदेववीरला झोप लागली होती. मी पहारेकऱ्यांच्या खोलीजवळ आलो, तेव्हा तिथे सीबीआयचे डीएसपी आणि आयजी उभे होते. डीएसपी हसले आणि म्हणाले, “जिंदाजी, तुमचा चेहरा अधिकाधिक तेजस्वी होत चालला आहे....!” मी उत्तर दिलं, “हे सद्गुरूंच्या आशीर्वादाने आहे. फाशीच्या दिवशी येऊन बघा, तो आणखीनच तेजस्वी दिसेल...!” सीबीआयचे आयजी मला याआधी नासाक तुरुंगात भेटले होते. मी त्यांना विचारलं की ते का आले आहेत, त्यावर ते म्हणाले की आम्ही कसे आहोत हे विचारण्यासाठीच ते आले होते. आम्ही बराच वेळ बोललो. थोड्या वेळाने सुखदेववीरसुद्धा आला.
आयजी म्हणाले, “तुम्ही शूर आहात. मृत्यूच्या इतके जवळ येऊनही तुमच्या चेहऱ्यावर भीतीचा लवलेशही नाही. उलट, चेहऱ्यावर एक वेगळीच चमक आहे...!” मी हसून म्हणालो, “नाहीतर तुम्ही आम्हाला कट्टरपंथी आणि दहशतवादी म्हणता, आणि आज आम्हाला शूर म्हणताय...?” त्यावर आयजी म्हणाले, “तुमच्याकडेही काहीतरी कारण असेल ज्यामुळे तुम्ही हसत हसत फाशीच्या दोरीकडे जात आहात. आम्ही तुमच्याबद्दल काहीही म्हणू शकतो, पण तुम्ही सिंहच आहात...!” जाताना ते खूप आपुलकीने म्हणाले, “मी तुमच्यासाठी प्रार्थना करेन...!” मी म्हणालो, “फक्त आमच्यासाठी प्रार्थना करू नका, सर्वांच्या भल्यासाठी प्रार्थना करा...!” खूप काही बोललं गेलं, पण माझ्याकडे पुरेसा कागद नसल्यामुळे मी ते लिहू शकत नाही.
आई, बाबा, तुमच्या पुत्रांवर सद्गुरूजींचा खूप मोठा आशीर्वाद आहे. आज तर मृत्यूलाही तुमच्या पुत्रांची भीती वाटते. सद्गुरूजींनी आम्हाला इतके आशीर्वाद दिले आहेत, याचा आम्हाला विलक्षण आनंद होत आहे आणि आम्ही स्वतःला खूप भाग्यवान समजतो. आई, मी तुझा विचार करतो आणि मला अभिमान वाटतो की, मला एक दैवी आई मिळाली आहे, जिच्या शिकवणीने मी आज माझ्या आयुष्याचे ध्येय गाठले आहे. माझी इच्छा आहे की प्रत्येक जन्मात मी तुझाच पुत्र राहावा. आई, बाबा, नेहमी चरडी कलेत राहा आणि नामाचे ध्यान करा. मला माझ्या संपूर्ण कुटुंबाचा अभिमान आहे. फाशीला फक्त दोन दिवस उरले आहेत आणि तुम्ही पुण्याला पोहोचाल की नाही हे मला माहीत नाही. असे वाटते की आपण फक्त शेवटच्या दिवशी एकदाच भेटू शकू. काही फरक पडत नाही. देवाने आपल्याला आधीच अनेक भेटी दिल्या आहेत. जरी त्या झाल्या नाहीत तरी काही फरक पडत नाही.
संपूर्ण कुटुंब, नातेवाईक आणि आपल्या शहरातील लोकांनी चारडी कलामध्ये थांबून नामजप करावा. सुखदेववीर सुद्धा पत्र लिहित आहे. बाहेर थोडा पाऊस पडत आहे. हवामान खरंच खूप सुंदर आहे.
आता मी तुम्हाला एक गंमतीशीर गोष्ट सांगतो. काल किंवा परवा, तुरुंग रक्षक आला आणि त्याने हळू आवाजात विचारले, “तुमची शेवटची इच्छा काय आहे...?” मी हसून उत्तर दिले, “माझ्या जागी अधीक्षकाला फाशी द्या...!” तो खूप मोठ्याने हसला. मी आयजींनाही दोन विनोद सांगितले. एक अधीक्षकाचा होता आणि दुसरा हा. फाशीची शिक्षा झालेल्या एका व्यक्तीला त्याची शेवटची इच्छा विचारली जाते आणि तो म्हणतो, “मला खरबूज खायचे आहे...!” त्यावर ते म्हणतात, “आता खरबुजांचा हंगाम नाहीये...!” मग कैदी म्हणतो, “ठीक आहे, मी वाट पाहू शकतो...!”
*६ ऑक्टोबर १९९२*
रात्रीचे नऊ वाजले आहेत. आम्ही अजून कुलूप लावलेलं नाही. सगळे अधिकारी बाहेर मांडी घालून बसले आहेत. मला प्रत्येकाला वेगळं पत्र पाठवायचं आहे, पण वेळ कमी आहे आणि आमचा कागदही संपला आहे. तुरुंग अधिकारी आम्हाला पत्रं पाठवू देत नाहीत. त्यांनी सगळा कागद काढून घेतला आहे. त्यांना आमचा पेन आणि कागदसुद्धा एके-४७ सारखे दिसतात. इथे या लोकांची झोप उडाली आहे. सगळेच घाबरले आहेत, पण तुमच्या सगळ्यांच्या अरदासांनी आणि सद्गुरूजींच्या आशीर्वादाने आम्ही सिंहासारखे गर्जना करत आहोत. ज्या महान क्षणाची आम्ही वाट पाहत आहोत, तो ९-१०-१९९२ रोजी पहाटे ४ वाजता येईल. आमचा उत्साह अनावर झाला आहे.
आम्ही आत्ताच तुरुंग अधिकाऱ्यांशी तुमच्याबद्दल बोलत होतो. आम्ही म्हणालो, “आतापर्यंत सगळे आले असतील, पण तुम्ही आम्हाला त्यांना भेटू दिले नाही....!” या लोकांमध्ये माणुसकी नावाचा प्रकारच नाही. चंदू आणि गंगू यांचे आत्मे त्यांच्यात जिवंत आहेत. आम्ही त्यांना कोंडून ठेवले नाही, पण आम्ही अजूनही आतच बसून आहोत. वीर हरजिंदर सिंग सुद्धा पत्र लिहित आहे. थोडा पाऊस पडत आहे. आधी खूप जोरात पाऊस पडत होता.
आमच्या शहादतीमुळे कोणीही दुःखी होऊ नये. हा आम्हा सर्वांसाठी एक आनंदाचा क्षण आहे आणि या सोहळ्यानिमित्त आम्ही बुंदी वाटण्यासाठी तयार केली आहे. आम्हाला तुमच्या सर्वांकडून नेहमीच खूप प्रेम मिळालं आहे. तुमच्या सर्वांच्या प्रेमामुळेच आज आम्ही पूर्ण उत्साहात आहोत.
*७ ऑक्टोबर १९९२*
काल रात्री मी माझं पत्र मध्येच थांबवलं. काल रात्री बारा वाजता आम्ही कुलूप लावलं. मी माझं अंथरूण-पांघरूण बाहेर नेलं आणि वीर म्हणाला, “तू झोप, मी पहारा देतो...!” रात्री अकरा वाजता अधीक्षक आणि त्यांचे इतर लोक आले. वीरला राग आला आणि पैलवानासारखा त्याने आपला चोला काढून तयारी केली. त्याने उपअधीक्षकाची मान पकडली आणि सगळ्यांनाच खूप मारहाण केली. आम्ही म्हणालो, “आम्हाला सभांची पर्वा नाही, पण तुम्ही सगळे इतके लाचार व्हाल असं आम्हाला वाटलं नव्हतं. तुम्ही किती भित्रे आहात. तुमचा विश्वासघात आणि अत्याचार हेच आमच्या लढण्याचे कारण आहे. आम्ही कधीही झुकलो नाही आणि भविष्यातही झुकणार नाही. तुमची माणुसकी बघा, शेवटी तुम्ही आम्हाला निर्मल सिंग यांना भेटू देणंही बंद केलं आहे...!”
आम्हाला झोप येऊ लागली, म्हणून आम्ही रात्री १२ वाजता स्वतःच्या इच्छेने स्वतःला कोंडून घेतले. जंडियालाच्या आमच्या आत्यांना आणि राणाला फतेह सांगा. वीर गजांजवळ उभा राहिला आहे आणि त्याची नजरसुद्धा या पत्रावर पडली आहे. आता, खूप साऱ्या प्रेमाने, आपण हे पत्र संपवू या. आमच्या चुकांबद्दल आम्हाला माफ करा.
तुमचा,
सुखदेव सिंग, हरजिंदर सिंग
*८ ऑक्टोबर १९९२*
भाई जिंदा आणि भाई सुखा यांनी पुढे काहीही लिहिले नाही. ८ ऑक्टोबर रोजी सकाळी १० ते रात्री १० पर्यंत ते त्यांच्या कुटुंबीयांना भेटले. या भेटींदरम्यान त्यांच्या चेहऱ्यावर भीतीचा लवलेशही नव्हता. उलट, ते नेहमीपेक्षा अधिक आनंदी होते. त्यांनी आपल्या कुटुंबीयांना ठामपणे सांगितले की, त्यांच्या हौतात्म्यानंतर कोणीही राजकीय फायदा घेण्याचा प्रयत्न करू नये आणि कोणीही त्यांच्यासाठी स्मारक किंवा गुरुद्वारा बांधू नये.
भाई जिंदाच्या आईने, उद्या तिच्या मुलाचे लग्न होणार असल्याने गिद्धा करण्यासाठी आलेल्या मुली नातेवाईकांना बोलावले. निघण्यापूर्वी, भाई जिंदाच्या आईने आपल्या मुलाचा चेहरा आपल्या हातात घेतला आणि म्हणाल्या, “तू जिथे कुठे जाशील, आनंदी राहा. आणि हे लक्षात ठेव की मला तुझा अभिमान आहे...!” त्या रडल्या नाहीत. त्यांचा चेहरा मात्र भावनेने लाल झाला होता. रात्री १० ते १२ वाजेपर्यंत भाई जिंदा आणि भाई सुखा यांनी विश्रांती घेतली.
*फाशीचा दिवस ९ ऑक्टोबर १९९२*
भाई सुखा आणि भाई जिंदा रात्री १२ वाजता उठले. त्यांनी स्नान केले आणि पहाटे ३ वाजेपर्यंत पाठ केला. त्यांनी थोडे दही तयार केले होते, जे त्यांनी प्रत्येकी एका सफरचंदासोबत खाल्ले. त्यानंतर त्यांनी अंतिम अरदास आणि कीर्तन सोहिला पाठ केला. त्यांनी केशरी दस्तार आणि कमरकसासह पांढरे चोले परिधान केले होते.
भाई जिंदा यांनी तुरुंग अधिकाऱ्यांशी हस्तांदोलन केले आणि त्यांना ५ वर्षे तुरुंगात ठेवल्याबद्दल त्यांचे आभार मानले. भाई सुखा आणि जिंदा यांनी पुण्यात असलेल्या त्यांच्या ३० हून अधिक नातेवाईकांबद्दलही विचारपूस केली. जेव्हा त्यांना फाशीच्या खांबाकडे नेले जात होते, तेव्हा त्यांनी जयकाराच्या घोषणा दिल्या. ते लांब पावले टाकत चालत होते. फाशीच्या खांबाजवळील कोठडीत असलेल्या भाई निर्मल सिंग यांनीही जयकाराला प्रतिसाद दिला.
ते दोन सिंग हसत हसत फाशीच्या खांबावर चढले. त्यांना जल्लादांसाठी मिठाई आणायची होती, पण कदाचित त्यांना परवानगी नव्हती. त्यांनी त्यांच्या फासांचे चुंबन घेतले आणि जरी त्यांना ते फास स्वतःच्या गळ्यात घालायचे होते, तरी त्यांना तसे करू दिले नाही. वेळ आली होती आणि भाई निर्मल सिंग यांच्या म्हणण्यानुसार, भाई जिंदा भाई सुखाला मोठ्याने ओरडले, “वीर सुखिया! गर्जना कर फतेह...!” मग त्यांना जयजयकार ऐकू आले. आणि मग ते थांबले.
सुखा आणि जिंदा यांना ३० मिनिटे लटकवून ठेवण्यात आले. त्यांना एकत्र लटकवण्यात आले होते. या अंमलबजावणीसाठी ४ उप पोलीस आयुक्त, १० सहायक पोलीस आयुक्त, १४ निरीक्षक, १४५ उपनिरीक्षक आणि १२७५ अधिकाऱ्यांची नेमणूक करण्यात आली होती.
पहाटे पावणे पाच वाजता, पोलीस वाहने पुणे गुरुद्वारा साहिब येथे आली, जिथे ती कुटुंबे थांबली होती. त्यांनी त्या कुटुंबाला पुण्याबाहेरील एका पोलीस ठाण्यात नेले, जिथून त्यांना पुढे नेण्यात आले.
त्यानंतर कुटुंबाला मूला नदीजवळच्या एका ठिकाणी नेण्यात आले, जिथे उसाच्या शेताचा काही भाग साफ करण्यात आला होता. सुखा आणि जिंदा यांचे मृतदेह एका ट्रकमधून त्या ठिकाणी आणण्यात आले होते. कुटुंबाने अंत्यसंस्कारासाठी कपडे आणि इतर वस्तू आणल्या आणि पोलिसांचा विरोध असूनही, सर्व काही स्वतःच करण्याचा आग्रह धरला. त्यांनी मृतदेहांना स्नान घातले आणि जिंदा व सुखा यांच्या वडिलांनी सकाळी ६.२० वाजता चिता पेटवली. कोणत्याही नातेवाईकाने दुःख दाखवले नाही, उलट त्यांनी एकमेकांचे अभिनंदन केले. जम्मू येथील तीन बीबींनी कीर्तन केले. अस्थी कुटुंबाला देण्यात आल्या नाहीत.
हरजिंदर सिंग जिंदा आणि सुखदेव सिंग सुखा यांचे लघु चरित्र
हरजिंदर सिंग जी यांचे आई आणि वडील, गुलजार सिंग आणि बीबी गुरनाम कौर हे मेहनती आणि प्रामाणिक गुरुशिख आहेत. जिंदा यांना दोन मोठे भाऊ, निर्भैल सिंग आणि भूपिंदर सिंग आणि एक बहीण बीबी बलविंदर कौर होती.
भाई साहिब यांचा जन्म १९६१ साली झाला आणि त्यांचे प्राथमिक शिक्षण अमृतसर जिल्ह्यातील गडली या त्यांच्या गावात झाले. प्राथमिक शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी अमृतसरच्या खालसा कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. १९८४ चा हल्ला झाला तेव्हा ते बी.ए.च्या द्वितीय वर्षात होते. इतर प्रत्येक शिखाप्रमाणेच, ही बातमी ऐकून जिंदा यांचा संताप अनावर झाला. त्यांनी आपले शिक्षण सोडून शीख चळवळीत प्रवेश केला.
जेव्हा दरबार साहिब परिसर लष्कराच्या ताब्यात होता, तेव्हा तो आपल्या गावातील इतर शिखांसोबत ते मुक्त करण्यासाठी निघाला, परंतु वाटेत झालेल्या लष्करी हल्ल्यांमुळे आणि अपमानामुळे त्यांना घरी परतावे लागले.
त्या नंतर हरजिंदर सिंग राजस्थानमधील श्री गंगानगर येथील बाई चकमध्ये राहणाऱ्या आपल्या घरी गेले. आपला चुलत भाऊ बलजिंदर सिंग राजू आणि मित्र सुखदेव सिंग सुखा यांच्यासोबत त्यांनी गुरुद्वारांचा झालेला अपमान परत घेण्याचा निर्णय घेतला. राजूला पोलिसांनी अटक केली आणि त्याचा भयंकर छळ केला. हे ऐकून सुखा आणि जिंदा आणखीनच संतापले.
सुखदेव सिंह यांचा जन्म राजस्थानातील चक एन: ११ गंगानगर येथे झाला. त्यांचे आई-वडील भाई मेंघा सिंग आणि बीबी सुरजीत कौर हे शेतकरी आणि अमृतधारी गुरुशिख होते. सुखाला त्यांच्या वारशात शीखची देणगी मिळाली. शालेय शिक्षणासोबतच ते दररोज गुरबानीचा अभ्यास करत असत. मानकपूर गावात आपले प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केल्यावर, त्यांनी ज्ञान ज्योती कॉलेजमधून बी.ए. केले आणि १९८४ चा हल्ला झाला तेव्हा ते इंग्रजीमध्ये एम.ए. करत होते. सुखा यांनी घर सोडले आणि सूड घेण्याची योजना आखली. शिखांच्या अपमानाचा बदला घेण्यासाठी ते आपला मित्र राजू याच्यासोबत सामील झाले. त्यानंतर त्यांची भेट जिंदा यांच्याशी झाली. त्या तिघांचीही बाणी आणि शीख धर्मावर श्रद्धा होती. सुखा यांच्या आईच्या मनात पंथाबद्दल इतके प्रेम होते की, सुखा आणि जिंदा यांनी आपले ध्येय साध्य करावे यासाठी त्यांनी अरदास म्हणजे विनवणी केली. त्यांनी आपल्या मुलांना गुरूंच्या स्वाधीन केले.
जिंदा आणि सुखा यांनी दिल्लीला आपल्या कारवायांचे केंद्र बनवले. १९८४ चा नरसंहार दिल्लीतच झाला होता. सरकारने या सिंगांची छायाचित्रे टीव्हीवर प्रसारित करण्यास सुरुवात केली आणि नोव्हेंबरच्या हत्याकांडात सहभागी झालेले मारेकरी घराबाहेर पडायला घाबरू लागले.
एके वेळी जिंदा यांना दिल्ली पोलिसांनी अटक केली होती, पण ते अहमदाबाद तुरुंगातून पळून जाण्यात यशस्वी झाले. सुखा आणि जिंदा यांनी १९८४ च्या दरबार साहिब हल्ल्याचा कट रचणाऱ्या जनरल वैद्य यांना शिक्षा देण्याचे ठरवले. सैन्यातून निवृत्त झाल्यावर वैद्य पुण्यात स्थायिक झाले होते. जिंदा आणि सुखा पंजाबमध्ये पुन्हा एकत्र आले आणि एकत्र पुण्यात गेले. ते १७ ऑगस्ट १९८६ रोजी तिथे पोहोचले. ते वैद्य राहत असलेल्या घरी गेले, पण त्यांना कळले की त्यांनी घर बदलले आहे. त्यांनी घरातील नोकराला विचारले की वैद्य कुठे राहायला गेले आहेत, पण त्याने स्पष्ट उत्तर दिले नाही आणि त्यांना त्याची भाषा समजायलाही अडचण येत होती. ते साधारण त्याच दिशेने गेले आणि दोन दिवसांनी त्यांना घराबाहेर वैद्य यांचा रक्षक दिसला. वैद्य कधी बाहेर येतात हे पाहण्यासाठी त्यांनी नियमित फेऱ्या मारायला सुरुवात केली.
१९ ऑगस्ट १९८६ रोजी, सकाळी सुमारे ११ वाजता, त्यांनी वैद्य यांच्या पत्नीला छत्री घेऊन बाहेर येताना पाहिले आणि जनरल त्यांच्यामागे गेले. गाडी स्वतः वैद्य चालवत होते. ते बाजारात गेले आणि त्यांनी काही सामान खरेदी केले. जिंदा आणि सुखा मोटारसायकलवरून त्यांचा पाठलाग करत होते. जेव्हा वैद्य खरेदी करून घरी परत येत होते, तेव्हा जिंदाने मोटारसायकल गाडीच्या बाजूला घेतली आणि सुखाने गोळीबार सुरू केला. वैद्य यांचे डोके स्टिअरिंगवर आदळले आणि त्यांच्या डोक्यातून रक्त वाहू लागले. सिंगांनी जयघोष करत पळ काढला. सिंगांना या हल्ल्यासाठी जबाबदार असलेले दुसरे अधिकारी, जनरल दयाल यांनाही मारायचे होते, पण आता ती वेळ नाही असे त्यांनी ठरवले. ते त्यांनी भाड्याने घेतलेल्या घरी परतले, कपडे बदलले आणि बसने मुंबईला गेले. तिथून ते रेल्वेने दुर्ग आणि नंतर कलकत्त्याला गेले.
१७ सप्टेंबर १९८६ रोजी, सुखा तिथे राहिलेली त्यांची शस्त्रे घेण्यासाठी पुण्यात परत आले. त्यांचा आणि दुसऱ्या एका सिंगचा ट्रकसोबत अपघात झाला आणि त्यांना अटक करण्यात आली. पाच महिने त्यांचा छळ करण्यात आला आणि त्यानंतर दीड वर्ष त्यांना पायात बेड्या घालून ठेवण्यात आले. एका वर्षानंतर, जिंदा आणि सतनाम सिंग बावा यांना दिल्लीतील गुरुद्वारा मजनू दा टिल्ला येथून अटक करण्यात आली. जिंदा यांच्या पायात गोळ्या घालण्यात आल्या, जेणेकरून ते चालू शकणार नाहीत. त्यांचा पाय कापण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला, परंतु एका बंगाली डॉक्टरने यास परवानगी नाकारली. जिंदा यांचा ४ महिने छळ करण्यात आला आणि त्यानंतर त्यांना पुण्यात नेण्यात आले. बावा यांना पंजाब पोलिसांच्या ताब्यात देण्यात आले, ज्यांनी नंतर त्यांची हत्या केली.
पुण्यात, रेहरास साहिबनंतर सुखा आणि इतर सिंगांनी अरदास पूर्ण केली आणि मग 'जयकारे' अशी आरोळी दिली. जवळच्याच एका कोठडीत असलेले जिंदासुद्धा 'जयकारे' म्हणाले. जिंदा यांनी सुखा यांचा आवाज ओळखला होता. अखेरीस त्या दोघांची पुन्हा भेट झाली. तेव्हापासून ते एकत्रच राहिले आणि इतिहासातही सुखा व जिंदा म्हणून त्यांची एकत्र आठवण ठेवली जाईल.
हरीश केंची,
९४२२३१०६०९.
