तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यासाठी माहीर असलेल्या भाजपसारख्या पक्षालाही एका परीनं या तंत्रस्नेही पिढीनं चकवा दिलाय. तंत्रस्नेही काळात जन्मलेल्या या मुलांवर इतिहासाचं कसलंही ओझं नाही. ते राजकारण्यांना प्रश्न विचारायला डरत नाहीत. माध्यमांबद्दल जे वाटतं ते सांगायला मागं पुढं पाहत नाहीत. नीट परीक्षेच्या पेपरफुटीनंतर पडलेल्या संतापाच्या ठिणगीनं बघता बघता वणव्याचं रूप घेतलं. जी खिजगणतीतही नव्हती आणि ज्यांना चिरडूनच टाकायचं असतं असं मानलं जात होतं, अशा ‘झुरळां’च्या दारात शेवटी सत्ताधार्यांना मुकाट यावं लागलं. ही किमया सतत ज्यांना मोबाइलमध्ये सारखं डोकं खुपसून बसण्याबद्दल हिणवलं गेलं त्या ‘स्क्रीन अडिक्ट’, ज्यांना कोणतीही टीका सहन करू न शकणारे, अतिसंवेदनशील म्हणजेच स्नोफ्लेक मानलं गेलं, ज्यांना सतत तुमची भाषा अगम्य आहे असं सांगितलं गेलं, ज्यांना सतत मानसिक आरोग्य जपण्याची भाषा करणारे म्हणून हिणवलं गेलं त्या जेनझींची.
इंटरनेट, मोबाइल, समाजमाध्यमे यांच्याबरोबर हातात हात घालून वाढलेल्या या आत्ममग्न पिढीचं कसं होणार, अशी चिंता अगदी कालपरवापर्यंत व्यक्त केली जात होती. पण आपल्या काळाची हाक ऐकून घराबाहेर पडणार्या या पिढीनं तिच्याबद्दलच्या सगळ्या प्रश्नांना सणसणीत उत्तर दिलंय. ‘आम्ही काही बोलत नाही असं तुम्हाला वाटतं ना, हे घ्या आमचं म्हणणं, ऐका आता...!’, या तिच्या पवित्र्यानं राजकारण, समाजकारण कोळून प्यायलेले सगळे तथाकथित पंडित चाट पडलेत. आपण ज्यांना येडेबागडे जेनझी समजत होतो, त्याच तरुण मुलांनी दिलेला धडा इतिहासाच्या आजवरच्या कोणत्याही पुस्तकात नाही. आंदोलनं या देशाला नवीन नाहीत. त्यांच्या माध्यमातूनच तर दीडशे वर्षे राज्य करणार्या ब्रिटिशांपासून आपण स्वातंत्र्य मिळवलंय. आणीबाणीच्या विरोधात हाक देणार्या जेपींना तरुणांकडूनच मोठ्या प्रमाणावर प्रतिसाद मिळाला होता. १९७९ मध्ये प्रफुल्लकुमार महंत या तरुण विद्यार्थ्यानं आपल्या इतर सहकार्यांना घेऊन आसाम हलवला होता. सळसळत्या तरुणाईची साथ असते तेव्हाच कोणत्याही आंदोलनात चैतन्य येतं, हे स्वाभाविकच आहे. तरीही आठवडाभर राजधानी दिल्लीत अन् देशभरात नीट परीक्षेच्या व्यवस्थेविरोधात रणशिंग फुंकणार्या कॉक्रोच जनता पार्टीला प्रतिसाद देताना तरुण पिढीचं अर्थातच जेनझींचं जे काही सुरू होतं, ते केवळ आणि केवळ अद्भुत असंच आहे.
यंदाच्या नीट परीक्षेचे काय काय झालं हा गेल्या काही महिन्यांमधला इतिहास सगळ्यांना माहीतच आहे. त्यानंतर बेरोजगार तरुणांबद्दलच्या सरन्यायाधीशांच्या टिप्पणीमधून ‘झुरळां’च्या पक्षाचा ऑनलाइन जन्म झाला. या सीजेपीनं नीट परीक्षेचा मुद्दा घेऊन आधी देशभर आंदोलनं केली आणि नंतर २० जूनपासून जंतरमंतरवर एल्गार पुकारला. तिथे महिनाभर तरुणांचं आंदोलन सुरू होते. हे आंदोलन, सोनम वांगचुक यांच्यासह आणखी काही मुलांचे उपोषण या कशाकडेच सरकार काही केल्या लक्ष देत नव्हते. पण सरकारने वांगचुक यांना १८ जुलै रोजी बळजबरीने उचलून रुग्णालयात नेले आणि जंतर-मंतरवरचे वातावरणच बदलले. आपल्यासाठी उपोषणाला बसलेल्या व्यक्तीला अशी वागणूक मिळावी हे काही तरुणाईला रुचले नाही आणि जंतर-मंतरवर तिचा ओघच सुरू झाला. आईवडिलांना न सांगता देशाच्या कानाकोपर्यातून १७-१८ वर्षांपासूनची मुले-मुली इथे यायला लागली. जेवणखाण, राहण्याची सोय असे कोणतेच प्रश्न त्यांना पडत नव्हते. त्यांना येऊन फक्त धडकायचे होते. २० जुलै रोजी पोलिसांनी लाठीमार केल्यानंतर आता संपले आंदोलन असेच सगळ्यांना वाटत असताना या मुलांनी जंतर-मंतरवर येऊन आंदोलनात अक्षरश: प्राण फुंकले.
शारीरिक मारहाण, बॅरिकेड्स, लाठीमार, अश्रुधूर, दगडफेक, काही ठिकाणी पॅलेट गन्स या कशालाच न जुमानता मुले जंतर-मंतरवर येत होती. ते काही सगळेच नीट परीक्षेचे विद्यार्थी नव्हते. पण आपल्या शिक्षण व्यवस्थेत काही तरी बिघडले आहे, आम्हाला ते सुधारून हवे आहे, ते सुधारा, त्याआधी शिक्षणमंत्र्यांचा राजीनामा घ्या. एवढेच त्यांचे म्हणणे होते. राजीनामा ही प्रतीकात्मक गोष्ट आहे, हे त्यांना कदाचित माहीतही असेल, पण त्यांनी आरपारची लढाई पुकारली होती. आणि त्यांना ही लढाई करायची कुणाशी होती तर त्यांच्या भाषेत ‘बूमर्स’शी. बूमर्स म्हणजे थोडक्यात जेनझी मुलांच्या आजोबा – पणजोबांची पिढी. हातातल्या मोबाइलमध्ये सगळी दुनिया घेऊन फिरणार्या, सगळे अद्ययावत तंत्रज्ञान कोळून प्यायलेल्या पिढीला आपले म्हणणे सांगायचे आहे ते स्मार्टफोनही बहुधा नीटपणे वापरता न येणार्या पिढीला.
घरातल्या आजीआजोबांना जसे आपली नातवंडे घरबसल्या ऑनलाइन गोष्टी पटापट कशा करतात ते समजत नाही अगदी तसेच सीजेपीचे आंदोलन आणि सत्ताधार्यांचे झाले आहे. हे केवळ शिक्षण व्यवस्था सुधारण्यासाठीचे आंदोलन नाही तर जेनझी विरुद्ध बूमर्स, नवतरुण पिढी विरुद्ध जुनाट राजकारण यांचा तो संघर्ष आहे. त्यामुळेच राम मंदिर बांधून आपण खूप मोठे काम केले या विचारांत मश्गूल असलेल्या पिढीला चांगल्या शिक्षणासाठी ही एआयवाली पिढी रस्त्यावर का उतरते आहे, हेच उमगत नाहीये, अशी परिस्थिती आहे. असे तरुण काय विचार करतात, हेच समजत नसेल तर ‘बूमर्स’ त्यांच्या आंदोलनाला प्रतिसाद देणार तरी कसा? हे आंदोलन चालवणारी सीजेपी मुळात ऑनलाइन म्हणजे इंटरनेटवर तयार झाली. जंतर-मंतरवर इंटरनेटच नसेल तर ही पोरेसोरे काय आंदोलन करणार, असा विचार पोलिसांनी केला. पण ते बंद केले तर ब्ल्यू टूथ वापरून मेसेज पाठवता येतात, मॅप वापरता येतो, डाटा लिंक करता येतो, इंटरनेट, वायफाय नसेल तर लोरासारखे डिव्हाइस वापरून माहिती पाठवता येते हे ‘बूमर्स’च्या पिढीला कुठे माहीत आहे? जंतर-मंतरच्या आंदोलनस्थळी ॲपवरून खाद्यपदार्थ आणून देणारे सर्रास दिसत होते. हे खाद्यपदार्थ आंदोलनकर्त्या मुलांनी मागवले नव्हते, तर जगभरातून लोक त्यांच्यासाठी या ॲप्सचा वापर करून खाणे पाठवत होते.
मुख्य प्रवाहातील प्रसारमाध्यमे आपल्या आंदोलनाची दखल घेतील की नाही, या विचाराने आंदोलनकर्त्यांना काहीच फरक पडला नव्हता. त्यांनी आपले मोबाइल उचलले, कॅमेरे सुरू केले आणि आंदोलनात काय आहे, हे यूट्यूब, एक्स, इन्स्टाग्राम या माध्यमातून सगळ्या जगाला दाखवायला सुरुवात केली. पारंपरिक माध्यमांमुळे जे काही लाख लोकांपर्यंत पोहोचले असते, ते या अपारंपरिक माध्यमांमुळे कोट्यवधी लोकांपर्यंत पोहोचले. अत्यंत अभिनव आहे, ती जेनझीची आंदोलन करण्याची पद्धत. या मुलांनी, अर्थात त्यात मुलीही तसूभरही मागे नाहीत, आंदोलनात फक्त त्यांचा रागच व्यक्त केला नाही तर त्यांची सर्जनशीलताही ओतली आहे. पोलीस अंगावर धावून येत असताना मुलांनी राष्ट्रगीत गायला सुरुवात केल्यामुळे पोलिसांना स्तब्ध उभे राहावे लागले. आदल्या दिवशी लाठ्या मारणार्या पोलिसांचे त्यांनी दुसर्या दिवशी टाळ्या वाजवून स्वागत केले, मुलांच्या सरकारविरोधी घोषणा, पोस्टर्स, गाणी, मीम्स यांत कमालीचा कल्पकपणा आहे. त्यात पुन्हा दिल्ली, मुंबई, बिहार… असा प्रत्येक राज्याचा रंग वेगळा. पोलिसांची गाडी अडवून उभी राहणारी मुंबईतली तरुणी, आपल्या मित्रांनी पोलिसांच्या गाडीच्या दाराची कडी काढल्यावर पटापट उड्या मारत पसार होणारे मुंबईतले तरुण, पोलिसांनी पाण्याचा फवारा सोडल्यावर त्यात रेन डान्स करणारे, बॅरिकेड्स पळवून नेणारे बिहारी तरुण अशी आंदोलनातली किती तरी दृश्ये अत्यंत लोभस आहेत. तंत्रस्नेही काळात जन्मलेल्या या मुलांवर इतिहासाचे कसलेही ओझे नाही. ते राजकारण्यांना प्रश्न विचारायला डरत नाहीत.
आपल्याला माध्यमांबद्दल जे वाटते ते सांगायला मागेपुढे पाहत नाहीत. तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यासाठी माहीर असलेल्या भाजपसारख्या पक्षालाही एका परीने या तंत्रस्नेही पिढीने चकवा दिला आहे. त्यामुळे त्यांना कसे हाताळायचे हेच सरकारी व्यवस्थेला कळत नाही, अशी परिस्थिती काही काळ निर्माण झाली होती. आता गाडी मार्गाला लागेल अशी शक्यता दिसते आहे. या मुलांचे सगळेच बरोबर आहे, असे नाही. त्रुटी तर असणारच आहेत. पण प्रगत तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने नंतर आपल्याला शोधून काढले जाऊ शकते, कारवाई होऊ शकते, हे माहीत असताना, इंटरनेट, मेट्रोची वाहतूक बंद असताना, दिल्लीत सध्या कमालीचे दमट आणि म्हणून अत्यंत त्रासदायक हवामान असताना जेनझी तिथे गेले आणि आपल्या प्रश्नांसाठी पाय रोवून उभे राहिले, हे खरोखर महत्त्वाचे आहे. सगळ्यांना ही पिढी आत्ममग्न वाटली, पण तिने तिचे कर्तव्य पार पाडले आहे.
No comments:
Post a Comment