महात्मा आणि महामानव

संघर्षाच्या पलीकडचे ‘परस्परावर्धित्व

गांधी हा भारताच्या इतिहासातील असा एक अस्वस्थ करणारा अध्याय आहे, जो आपण पुसूनही टाकू शकत नाही आणि ज्याला सहज ओलांडूनही पुढे जाता येत नाही. आज, २०२६ च्या या वर्तमानात उभे राहून मागे वळून पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते की, हा माणूस जेवढा त्याच्या हयातीत वादळी ठरला, तेवढाच तो मृत्यूनंतरही आपल्याला सतावत राहिला आहे. कुणी त्यांना पूजनीय देव्हाऱ्यात बसवले, तर कुणी देशाच्या सर्व समस्यांचे खापर त्यांच्या माथी फोडले. पण देव आणि दानव या दोन टोकांच्या मध्ये कुठेतरी एक हाडामांसाचा, चुका करणारा, त्या चुकांतून शिकणारा आणि सत्यासाठी सतत स्वतःला पणाला लावणारा एक खराखुरा ‘माणूस’ होता. तो माणूस समजून घ्यायला आपण नेहमीच कमी पडलो. गांधी खऱ्या अर्थाने समजून घ्यायचे असतील, तर ते त्यांच्या भक्तांच्या आरतीतून समजणार नाहीत, ते समजतील त्यांच्या वैचारिक संघर्षातून आणि त्यांनी जगलेल्या एकाकीपणातून.

कोणत्याही महापुरुषाला मोठा व्हायचे असेल, तर त्याला त्याच्याच ताकदीचा आणि तोडीस तोड असा समकालीन विरोधक लाभावा लागतो. जर असा विरोधक नसेल, तर मिळणाऱ्या अमर्याद सत्तेतून आणि स्तुतीतून महापुरुषही आत्ममग्न किंवा हुकूमशहा बनू शकतात. गांधींच्या सुदैवाने आणि या देशाच्या भाग्याने, त्यांना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या रूपाने एक अतिशय विद्वान, तर्ककठोर आणि निर्भय विरोधक मिळाला. परकीय ब्रिटिश सत्ता गांधींचा राजकीय शत्रू होती, पण आंबेडकर हा गांधींच्या सदसद्विवेकबुद्धीसमोर धरलेला एक पारदर्शक आरसा होता. ज्या समाजाने अस्पृश्यतेचे चटके पिढ्यान्‌पिढ्या सोसले, त्या समाजाचा हा प्रतिनिधी गांधींना थेट विचारत होता की, "काँग्रेसचा सदस्य होण्यासाठी जर खादी वापरण्याची सक्ती चालते, तर मग अस्पृश्यता न पाळण्याची सक्ती का केली जात नाही?" हा प्रश्न गांधींच्या राजकीय सोयीवर नव्हे, तर त्यांच्या नैतिक अधिष्ठानावर केलेला घाव होता.

या टोकदार संघर्षातूनच गांधींमधला 'महात्मा' खऱ्या अर्थाने उजळून निघाला. गांधी आणि आंबेडकर यांच्यात नुसता संघर्ष नव्हता, तर तिथे एक विलक्षण संवाद आणि वैचारिक घुसळण होती. या घुसळणीतून दोघेही बदलत गेले. एका काळात विवाह स्वजातीतच व्हावेत असे मानणारे गांधी, पुढे जाऊन केवळ आंतरजातीय विवाहांनाच उपस्थित राहण्याचा आग्रह धरू लागले. त्यासाठी त्यांनी अनेक जवळच्या मित्रांचा रोष पत्करला, पण ते आपल्या भूमिकेवर ठाम राहिले. पुणे कराराच्या वेळी गांधींनी केलेले आमरण उपोषण आणि आंबेडकरांनी घेतलेली माघार, याकडे अनेकदा केवळ एका राजकीय तडजोडीच्या किंवा सक्तीच्या अंगाने पाहिले जाते. पण या घटनेने शतकानुशतके अभेद्य वाटणाऱ्या सनातनी हिंदू व्यवस्थेला जो हादरा दिला, तो अभूतपूर्व होता. देशभरातील मंदिरांची दारे अस्पृश्यांसाठी उघडू लागली, लोकांच्या घरातील विटाळकल्पनांना तडे गेले. एकमेकांना सतत प्रश्नांच्या कोंडीत पकडणाऱ्या या दोन महामानवांनी नकळतपणे एक असा समन्वय साधला, ज्याने देशाच्या सामाजिक रचनेचा पायाच मुळापासून हलवून सोडला.

पण गांधींचे मोठेपण केवळ त्यांच्या राजकीय किंवा सामाजिक संघर्षात नव्हते, तर ते त्यांच्या अफाट एकाकीपणात आणि 'निर्वैर' वृत्तीत होते. स्वातंत्र्याच्या उंबरठ्यावर जेव्हा देश फाळणीच्या आणि जातीय दंगलींच्या आगीत जळत होता, तेव्हा सत्तेच्या वाटपापासून दूर राहून हा सत्तरी ओलांडलेला म्हातारा नोआखलीच्या आणि बिहारच्या खेड्यांतून अनवाणी फिरत होता. आक्रमक नेहमी हिंदूच आणि बळी नेहमी मुसलमानच, किंवा याच्या अगदी उलट, असे सोयीचे चित्र रंगवायला त्यांनी ठाम नकार दिला. त्यांनी स्वतःच्याच धर्मबांधवांचे अपराध अत्यंत निर्भयपणे जगासमोर मांडले. सूड ही एक अशी साखळी आहे जिचा शेवट कधीच नसतो, हे त्यांना उमगले होते. वैराने वैर कधीच शमत नाही, ते शमवण्यासाठी मनातून वैरभावच पुसून टाकावा लागतो. बुद्धाचा हा 'निर्वैर' राहण्याचा तत्त्वविचार गांधींनी प्रत्यक्ष जगून दाखवला.

आणि याच निर्वैरतेची किंमत त्यांनी स्वतःच्या प्राणांची आहुती देऊन चुकवली. पण गांधीहत्येनंतर या देशात आणि विशेषतः महाराष्ट्रात जे घडले, तो गांधींच्या संपूर्ण जीवननिष्ठेचा सर्वात मोठा आणि घृणास्पद पराभव होता. ज्यांनी गांधींवर गोळ्या झाडल्या, त्यामागे एक अमानुष तर्क होता की, एका माणसाला संपवले की एका विशिष्ट समाजाला न्याय मिळेल. दुर्दैवाने, गांधीहत्येनंतर तोच हिंसक तर्क उलट्या दिशेने वापरला गेला. नथुराम गोडसे जन्माने ब्राह्मण होता, म्हणून संतप्त जमावाने संपूर्ण ब्राह्मण समाजालाच अपराधी ठरवले. महाराष्ट्रातील अनेक गावांत आणि शहरांत निरपराध ब्राह्मणांची घरे जाळली गेली, त्यांना मारहाण झाली. ज्यांचा या हत्येशी कसलाही संबंध नव्हता, त्यांना केवळ 'जात' बघून जमावाच्या रोषाला बळी पडावे लागले.

आजही काही लोक जेव्हा या हिंसेचे समर्थन करताना म्हणतात की, "ज्यांनी शेकडो वर्षे बहुजनांना लुटले, त्यांना असा धडा मिळायलाच हवा होता," तेव्हा ते लोक नकळतपणे त्याच व्यवस्थेचे समर्थन करत असतात, जिच्या विरोधात गांधी आणि आंबेडकर आयुष्यभर लढले. जमावाला कोणताही चेहरा नसतो आणि जमावाचा तर्क नेहमी एकाच अमानुष पायरीवरून सुरू होतो: तो व्यक्तीला माणूस म्हणून पाहतच नाही, तो तिला फक्त एका गटाचा, जातीचा किंवा धर्माचा प्रतिनिधी मानतो. हिटलरने ज्यूंना याच नजरेतून पाहिले, १९८४ मध्ये शिखांना याच नजरेतून पाहिले गेले. जातीव्यवस्थेचा मूळ गाभाही हाच आहे. जातीव्यवस्था माणसाला त्याच्या कर्तृत्वावरून किंवा गुणवत्तेवरून नव्हे, तर त्याच्या जन्मावरून तोलते. जातीच्या नावाखाली झालेल्या अन्यायाचा बदला जर जातीच्याच तर्काने आणि हिंसेने घेतला जाणार असेल, तर जातीव्यवस्था कधीच संपत नाही; ती फक्त आपला मालक बदलते.

वर्चस्ववादी व्यवस्थेला आणि ब्राह्मण्याला विरोध करणे हा लोकशाहीने दिलेला अधिकार आहे. पण एखाद्या व्यक्तीला केवळ तिच्या जन्मासाठी किंवा जातीसाठी शिक्षा देणे, हे त्याच अमानुष व्यवस्थेचे पुनरुज्जीवन करणे आहे. म्हणूनच जातीव्यवस्थेचे सर्वाधिक चटके सोसूनही डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कधीही जमावाच्या सूडाची किंवा हिंसेची वाट निवडली नाही. त्यांनी आपला सगळा संताप राज्यघटनेच्या आणि कायद्याच्या भाषेत रूपांतरित केला. ज्या व्यवस्थेने त्यांना माणूस मानले नाही, त्या व्यवस्थेच्या नातवंडांनाही समान अधिकार आणि स्वातंत्र्य देणारी राज्यघटना त्यांनी या देशाला दिली. हे गांधी आणि आंबेडकरांच्या वैचारिक समन्वयाचे सर्वात मोठे फळ आहे.

आज आपण अत्यंत दुभंगलेल्या काळात जगत आहोत. प्रत्येक जण आपापल्या सोयीचा, जातीचा आणि राजकीय विचारधारेचा चष्मा लावून महापुरुषांचे तुकडे करत आहे. अशा वेळी गांधी खऱ्या अर्थाने समजून घ्यायचे असतील, तर त्यांच्या पुतळ्यांना हार घालण्याची गरज नाही. गरज आहे ती स्वतःच्या आत डोकावून पाहण्याची. गांधींची निर्वैरता शत्रूतही बदलाची शक्यता पाहते, तर आंबेडकरांची दृष्टी व्यवस्थेची रचनाच न्याय्य करू पाहते. हे दोन्ही विचार एकत्र आले, तरच एक असा देश उभा राहील, जो कोणत्याही प्रकारचा सूड नाकारेल आणि माणसाला फक्त 'माणूस' म्हणून जगण्याचा अधिकार देईल. गांधी नावाच्या या अस्वस्थ वादळाने आपल्याला दिलेला हाच सर्वात मोठा वारसा आहे, जो जपण्याची जबाबदारी आज आपल्यावर आहे. राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांना विनम्र अभिवादन...!