मथाईंची दोन पुस्तके, 'रेमिनिसन्सेस ऑफ द नेहरू एज...!' आणि 'माय डेज विथ नेहरू...!', आणि पामेला माउंटबॅटन यांचे 'इंडिया रिमेम्बर्ड : अ पर्सनल अकाउंट ऑफ द माउंटबॅटन्स ड्युरिंग द ट्रान्सफर ऑफ पॉवर...!', यांचा उल्लेख नेहरूंच्या वैयक्तिक आयुष्याबद्दलच्या चर्चांमध्ये आजही वारंवार केला जातो. पण या तिन्ही पुस्तकांना एकाच मापदंडात ठेवून त्यापैकी कोणतेही एक अंतिम सत्य आहे असे मानणे चुकीचे आहे. मथाईंच्या पुस्तकांचा वापर बहुतेकदा चिखलफेकीसाठी केला जातो. सोशल मीडियावर एक सोपे सूत्र आहे. 'मथाईंनी लिहिले आहे, म्हणून ते खरेच असले पाहिजे....!' इतिहासाचा पहिला प्रश्न वेगळा आहे. मथाईंनी जे लिहिले आहे त्याला पाठिंबा देण्यासाठी कोणता पुरावा दिला? याचे उत्तर गैरसोयीचे आहे. ही पुस्तके आत्मचरित्रे आहेत, संशोधनपर ग्रंथ नाहीत. त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याबद्दलच्या गंभीर आरोपांना पद्धतशीर तळटीपा, पत्रांच्या प्रमाणित प्रती, डायऱ्यांमधील दिनांकित उतारे, अभिलेखागारातील संदर्भ किंवा स्वतंत्र प्रत्यक्षदर्शींच्या पुष्टी देणाऱ्या साक्षी यांपैकी कशाचाही आधार नाही. लेखकाच्या निवेदनात त्यांच्या जवळीकीचा दावा केला आहे, परंतु त्याला ऐतिहासिक सत्य म्हणून सिद्ध करणारा कोणताही दस्तऐवजी पुरावा नाही.
मथाई हे १९४६ ते १९५९ या काळात नेहरूंचे निकटचे सहकारी होते. त्यामुळे, ते जे काही सांगतात ते सर्व फेटाळून लावणे अविवेकी ठरेल. त्यांनी पंतप्रधानांचे निवासस्थान, कार्यालयीन कार्यप्रणाली आणि नेहरूंच्या कामाचे बारकाईने निरीक्षण केले होते. जिथे त्यांनी एखाद्या सार्वजनिक घटनेचे, प्रशासकीय निर्णयाचे किंवा त्यांनी पाहिलेल्या संभाषणाचे वर्णन केले आहे, तिथे त्यांचे आत्मचरित्र हे समीक्षेसाठी योग्य असे स्रोत आहे. तथापि, महिलांसंबंधीचे आरोप, कथित लैंगिक संबंध आणि इंदिरा गांधी आणि नेहरू कुटुंबाच्या वैयक्तिक आयुष्याला त्या क्षणी ऐतिहासिक सत्य म्हणून घोषित करणे, ही बौद्धिक अप्रामाणिकपणाची बाब आहे. मथाई १९५९ मध्ये नेहरूंपासून विभक्त झाले आणि त्यांची पुस्तके जवळपास दोन दशकांनंतर, १९७८ आणि १९७९ मध्ये प्रकाशित झाली. हे इंदिरा गांधींच्या पराभवानंतर घडले होते अन् नेहरू घराण्याविरोधात राजकीय वातावरण तीव्र होते. अशी आत्मचरित्रे वाचताना लेखकाच्या तक्रारी, कटुता, आत्मसमर्थन आणि राजकीय सोयीचा विचार केला पाहिजे. जवळीक माणसाला साक्षीदार बनवते, निष्पक्ष न्यायाधीश नाही.
पामेला माउंटबॅटन यांचे पुस्तक ही एक वेगळी बाब आहे. त्या लॉर्ड आणि लेडी माउंटबॅटन यांच्या कन्या होत्या आणि १९४७ मध्ये भारतात उपस्थित होत्या. त्यांचे पुस्तक कौटुंबिक छायाचित्रे, डायरीतील आठवणी आणि सत्ता हस्तांतरणाच्या वातावरणातून नेहरू आणि एडविना माउंटबॅटन यांच्यातील जवळीक उघड करते. पामेला या नात्याला सखोल, प्रेमळ आणि भावनिक मानत होत्या, पण ते शारीरिक नव्हते. जे लोक प्रत्येक छायाचित्र आणि प्रत्येक प्रेमळ पत्राला स्वतःचे निष्कर्ष काढण्याचा परवाना मानतात, त्यांच्यासाठी ही गोष्ट गैरसोयीची आहे.
परंतु पामेला यांची साक्षसुद्धा अंतिम निकाल मानली जाऊ शकत नाही. त्या एडविना यांच्या कन्या होत्या, आपल्या कुटुंबाच्या स्मृतींच्या संरक्षक होत्या. त्यामुळे, त्यांचे कथन ही एक जवळच्या कुटुंबाची साक्ष आहे, निःपक्षपाती न्यायालयीन निकाल नाही. इतिहासकाराचे काम मथाई यांचे किंवा पामेला यांचे कथन डोळे झाकून स्वीकारणे नाही. त्यांनी पत्रव्यवहार, माउंटबॅटन संग्रह, नेहरूंची कागदपत्रे आणि स्वतंत्र संशोधन या दोन्हींची तपासणी केली पाहिजे. उपलब्ध पुराव्यांवरून असे सूचित होते की नेहरू आणि एडविना यांच्यात एक खोल आणि दीर्घकाळ टिकणारे भावनिक नाते होते. परंतु यातून शारीरिक संबंध, भारताच्या फाळणीवर कोणत्याही स्त्रीचे नियंत्रण, काश्मीर धोरणामागे कोणताही वैयक्तिक हेतू किंवा नेहरूंच्या चारित्र्यावर कोणताही अंतिम नैतिक दोषारोप सिद्ध होत नाही. प्रेम आणि व्यभिचार या एकच गोष्टी नाहीत. जवळीक आणि षडयंत्र या एकच गोष्टी नाहीत. छायाचित्रे आणि पुरावे या एकच गोष्टी नाहीत.
जे लोक नेहरूंना 'व्यभिचारी' आणि त्यांच्या संपूर्ण कुटुंबाला नैतिकदृष्ट्या दोषी ठरवण्यासाठी मथाईंच्या पुस्तकाचा हवाला देतात, त्यांना फक्त एवढेच विचारण्याची गरज आहे: आरोपाचे मूळ पत्र कुठे आहे? तो दस्तऐवज कुठे आहे? दिनांकित डायरी कुठे आहे? स्वतंत्र साक्ष कुठे आहे? आणि जर यापैकी काहीही नसेल, तर हा इतिहास नाही, तर राजकीय द्वेषाने वाचलेले एक आत्मचरित्र आहे.
नेहरूंवर टीका करा. चीन, काश्मीर, केंद्रीकरण, आर्थिक धोरण, काँग्रेसमधील सत्तेचा समतोल आणि लोकशाहीच्या मर्यादा यांवर कठीण प्रश्न उपस्थित करा. पण वैयक्तिक आयुष्याबद्दलचे निराधार आरोप इतिहास म्हणून मांडणे थांबवा. इतिहासात आरोप करण्याचा अधिकार प्रत्येकाला आहे, पण केवळ पुराव्यालाच आरोपांना सत्यात बदलण्याचा अधिकार आहे. या चर्चेत पद्मजा नायडू प्रकरणही महत्त्वाचे आहे. नेहरू आणि पद्मजा नायडू यांच्यातील जवळीक आणि दीर्घ पत्रव्यवहाराचे पुरावे आहेत. १९३१, १९३८, १९४० आणि १९४६ मधील पत्रे नेहरू अभिलेखागारात उपलब्ध आहेत, ज्यात जिव्हाळ्याचे संवाद, वैयक्तिक भावना आणि भेटण्याची इच्छा यांची नोंद आहे. हे नाकारणे म्हणजे इतिहासाकडे दुर्लक्ष करण्यासारखेच आहे. पण ही पत्रे वाचून नेहरूंच्या वैयक्तिक आयुष्यावर मनमानी निष्कर्ष काढणे हेही तितकेच चुकीचे आहे. पत्रे जवळीक सिद्ध करतात, पण ती स्वतःहून शारीरिक संबंध, नैतिक उल्लंघन किंवा राजकीय निर्णयांवर स्त्रीचे नियंत्रण सिद्ध करत नाहीत.
इथेच मथाई आणि पामेला यांच्या पुस्तकांमधील फरक स्पष्ट होतो. मथाई गंभीर आरोप करतात, पण त्यांच्या समर्थनार्थ ते प्रमाणित पत्रे, दिनांकित डायऱ्या किंवा स्वतंत्र साक्षी सादर करत नाहीत. पद्मजांच्या बाबतीत, किमान काही मूळ पत्रे उपलब्ध आहेत आणि ती 'सिलेक्टेड वर्क्स ऑफ जवाहरलाल नेहरू...!' मध्ये संदर्भांसह प्रकाशित झाली आहेत. त्यामुळे, इतिहासकाराचा निष्कर्ष हाच असला पाहिजे की नेहरू आणि पद्मजा यांचे एक गहन भावनिक आणि वैयक्तिक नाते होते. यापलीकडील कोणताही निष्कर्ष केवळ तेव्हाच वैध ठरतो, जेव्हा त्याला स्पष्ट आणि थेट पुराव्यांचे समर्थन असेल.
नेहरूंच्या वैयक्तिक आयुष्यावर चर्चा करणाऱ्यांची समस्या ही आहे की, जेव्हा त्यांना पुरावे सापडतात, तेव्हा ते ते अपूर्णपणे वाचतात. ते मथाईंच्या निराधार आरोपांनाच अंतिम सत्य मानतात, पामेलाच्या जवळच्या कुटुंबाची साक्ष आपल्या सोयीनुसार स्वीकारतात किंवा नाकारतात आणि पद्मजांच्या प्रमाणित पत्रांना प्रेम, शारीरिक जवळीक आणि षडयंत्राचा पुरावा मानतात. इतिहास हा इतका क्षुल्लक विषय नाही. त्यात जवळीक म्हणजे जवळीक, भावनिक नाते म्हणजे भावनिक नाते आणि निराधार आरोप म्हणजे निराधार आरोपच म्हटले जातात.
नेहरूंच्या वैयक्तिक जीवनावरील आठवणी, आरोप आणि कौटुंबिक आठवणींनंतर, वाचकांनी अशा पुस्तकांकडेही परत वळले पाहिजे, ज्यांचा उद्देश एखाद्या व्यक्तीला मोठे करणे किंवा बदनाम करणे हा नसून, पुराव्यांच्या आधारे त्याचे जीवन, विचार, राजकीय कार्य आणि ऐतिहासिक प्रभाव समजून घेणे हा आहे. शैक्षणिकदृष्ट्या दर्जेदार पुस्तकाचे वैशिष्ट्य हे आहे की ते आपल्या स्रोतांचे स्पष्टीकरण देते, अनुमान आणि तथ्य यांमधील फरक स्पष्ट करते, नेहरूंना त्यांच्या काळातील सामाजिक-राजकीय संदर्भात मांडते आणि त्यांची उपलब्धी व मर्यादा या दोन्हींचे परीक्षण करते. या संदर्भात, एस. गोपाल यांचे तीन खंडांतील 'जवाहरलाल नेहरू : एक चरित्र...!' हे सर्वात महत्त्वाचे कार्य आहे. नेहरूंची कौटुंबिक कागदपत्रे, पत्रव्यवहार, काँग्रेसचे दस्तऐवज आणि समकालीन सामग्रीवर आधारित हे चरित्र त्यांच्या वैयक्तिक आणि सार्वजनिक जीवनाचा सर्वात व्यापक वृत्तांत सादर करते. लेखकाचे नेहरू कुटुंबाशी असलेले जवळचे संबंध लक्षात घेता, या पुस्तकाला नेहरू अभ्यासाचा पाया मानले पाहिजे. बी. आर. नंदा यांचे 'द नेहरूज : मोतीलाल अँड जवाहरलाल...!' हे पुस्तक नेहरूंचे सुरुवातीचे जीवन, कौटुंबिक पार्श्वभूमी, उच्चभ्रू संगोपन, गांधीजींशी संपर्क आणि राष्ट्रीय चळवळीतील त्यांची जडणघडण समजून घेण्यासाठी विशेषतः उपयुक्त आहे.
मायकल ब्रेचर यांचे 'नेहरू : अ पॉलिटिकल बायोग्राफी...!' आणि ज्युडिथ एम. ब्राउन यांचे 'नेहरू : अ पॉलिटिकल लाईफ...!' ही पुस्तके नेहरूंचे परीक्षण प्रामुख्याने राजकीय कृती, निर्णयप्रक्रिया, काँग्रेस, राष्ट्रवाद, लोकशाही आणि राज्यनिर्मितीच्या संदर्भात करतात. ही पुस्तके नेहरूंच्या खाजगी जीवनाचे सनसनाटीकरण करण्याऐवजी त्यांच्या सार्वजनिक वर्तनाचे आणि राजकीय मर्यादांचे परीक्षण करतात. बेंजामिन झकारिया यांचे 'नेहरू...!' हे अधिक आधुनिक, समीक्षात्मक पुस्तक आहे. ते नेहरूंना एक सार्वजनिक व्यक्तिमत्व आणि एक ऐतिहासिक व्यक्तिमत्व म्हणून भेद करतात आणि राष्ट्रवाद, आधुनिकता, समाजवाद, राजसत्ता व नेहरूवादी प्रकल्पाच्या मर्यादा यांचे परीक्षण करतात.
नेहरूंना समजून घेण्यासाठी, त्यांचे स्वतःचे लेखनही प्राथमिक स्रोत म्हणून वाचले पाहिजे. 'टुवर्ड फ्रीडम : ॲन ऑटोबायोग्राफी...!', 'द डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया...!', 'ग्लिम्प्सेस ऑफ वर्ल्ड हिस्ट्री...!', 'सिलेक्टेड वर्क्स ऑफ जवाहरलाल नेहरू...!' आणि 'लेटर्स टू चीफ मिनिस्टर्स...!' हे ग्रंथ त्यांच्या विचारांची, राजकीय प्राधान्यक्रमांची आणि अंतर्गत संघर्षांची सर्वात अस्सल अंतर्दृष्टी देतात. ग्रॅनव्हिल ऑस्टिन यांचे 'वर्किंग अ डेमोक्रॅटिक कॉन्स्टिट्यूशन : अ हिस्ट्री ऑफ द इंडियन एक्सपीरियन्स...!' आणि बिपन चंद्र आणि सह-लेखकांचे 'इंडिया सिन्स इंडिपेंडन्स...!' या ग्रंथांसोबतच, हे ग्रंथ स्वतंत्र भारताच्या संस्था, संविधान, लोकशाही, नियोजन आणि धर्मनिरपेक्ष राज्य उभारणीतील नेहरूंच्या भूमिकेवर एक व्यापक दृष्टिकोन प्रदान करतात. म्हणून, नेहरूंबद्दल कोणताही गंभीर निष्कर्ष सर्वप्रथम त्यांची स्वतःची पत्रे, लेखन आणि समकालीन दस्तऐवजांवर आधारित असला पाहिजे. त्यानंतर, गोपाल, नंदा, ब्रेकर, ब्राउन आणि झकारिया यांच्या स्रोत-आधारित अभ्यासांशी याची तुलना केली पाहिजे. मथाई, पामेला माउंटबॅटन किंवा इतर आत्मचरित्रकारांची पुस्तके उपयुक्त ठरू शकतात, परंतु ती मूळ दस्तऐवज आणि शैक्षणिक संशोधनाची जागा घेऊ शकत नाहीत. आरोप करणारे पण संदर्भ न देणारे पुस्तक हे इतिहासाचे द्योतक असू शकते, पण निश्चितच निर्णायक पुरावा नाही....
हरीश केंची,
९४२२३१०६०९.
No comments:
Post a Comment