............................................
आंदोलनात मुली हसून ओरडतील, "एक कचोरी दो समोसा, इन मर्दॉका क्या भरोसा....?" आणि त्याच क्षणी, इंटरनेटवरचे काही पुरुष असे तळमळू लागतात, जणू काही त्या समोशासोबत त्यांची वडिलोपार्जित प्रतिष्ठाही नष्ट झाली आहे. जे दिवसरात्र स्त्रियांवर जास्त भावनिक असल्याचा आरोप करतात, ते एखादी यमक कविता ऐकताच राष्ट्रीय शोकात बुडून जातात. पुरुषत्व पोलादाचे बनलेले असते असे म्हटले जाते, पण दहा रुपयांचा ब्रेड कचोरी त्याला तडा देतो. गंमत म्हणजे, शतकानुशतके पुरुष स्त्रियांवर विनोद करत आले आहेत; त्यांच्या बायका, सासू, प्रेयसी, महिला ड्रायव्हर, महिला बॉस, स्त्रियांची खरेदी, स्त्रियांची बुद्धिमत्ता, स्त्रियांचे वय, त्यांचे शरीर, कपडे आणि अगदी त्यांच्या बोलण्यावरही ते हसले आहेत. तेव्हा तो सगळा हलकाफुलका विनोद होता. आता, जेव्हा एखादी स्त्री दोन मिनिटांसाठी पुरुषाला विनोदाचा विषय बनवते, तेव्हा तो विनोद अचानक संसदीय नीतिमत्ता समितीसमोर उभा राहतो. स्त्रीबद्दलचा विनोद म्हणजे मनोरंजन, तर पुरुषाबद्दलचा विनोद म्हणजे अपमान. स्त्रीचे मौन हा एक विधी असतो, तर स्त्रीचा राग हा पुरुषांचा विरोध असतो. जर स्त्री सहनशील राहिली, तर ती देवी ठरते; जर ती बोलली, तर ती विषारी ठरते.
खरी समस्या घोषणेच्या भाषेत नाही; तर ती ही आहे की, ज्या स्त्रीला लाजाळू, संकोची आणि हळू आवाजात बोलायला शिकवले गेले आहे, ती रस्त्याच्या मधोमध उभी राहून एका पुरुषाला हसते, बोलते आणि प्रत्युत्तरही देते. त्यांना स्त्रीचा राग हा रागापेक्षा जास्त बेशिस्तपणा वाटतो, जणू काही भिंतीवरच्या एखाद्या चित्राला अचानक बोलताना कोणीतरी पकडले आहे. घोषणा म्हणजे काही शोधनिबंध नाही; तो दाबून ठेवलेल्या अनुभवाचा एक बुलंद आवाज असतो. बैठकीच्या खोलीतील शिष्टाचाराविरुद्धच्या निषेधाच्या भाषेचे मोजमाप करणे म्हणजे जणू काही फायर अलार्मने राग यमन वाजवावा अशी अपेक्षा करण्यासारखे आहे. घोषणेमध्ये अतिशयोक्ती, उपहास, यमक आणि राग असेल. रस्त्यावर बोललेलं प्रत्येक वाक्य काही शपथपत्र नसतं. जर 'पितृसत्ता मोडून काढा' हे ऐकून एखाद्या पुरुषाला असे वाटत असेल की जणू स्त्रिया त्याच्या डोक्यावर हातोडा मारत आहेत, तर समस्या त्याच्या इंग्रजीमध्ये नाही, तर आत्मविश्वासात आहे.
पितृसत्ता म्हणजे पुरुष नव्हेत; ती एक नियमावली आहे, ज्यात पुरुषच मालक असतात आणि स्त्रियांना प्रत्येक पानावर परवानगी घ्यावी लागते. पुरुषाने कमावले तर ते त्याचे कर्तव्य; स्त्रीने कमावले तर घराची काळजी कोण घेणार? पुरुष उशिरा परतला तर त्याला काम आहे असे मानले जाते; स्त्री उशिरा परतली तर तिच्या चारित्र्यावर चर्चा होते. पुरुष मोठ्याने बोलला तर तो प्रभावशाली असतो; स्त्री मोठ्याने बोलली तर ती उद्धट असते. पुरुष एकटा राहिला तर तो स्वतंत्र असतो; स्त्री एकटी राहिली तर ती गरीब किंवा संशयास्पद असते. पितृसत्ता मोडून काढणे म्हणजे ही नियमावली फाडून टाकणे, कोणत्याही पुरुषाला फाडून टाकणे नव्हे. एक आत्मविश्वासू पुरुष हा फरक समजतो; त्याला माहित असते की व्यवस्थेवर टीका करणे हा त्याच्या अस्तित्वाचा अपमान नाही. स्त्रियांच्या समानतेबद्दल ऐकल्यावर तो आपल्या सिंहासनासाठी धडपड करत नाही, कारण त्याला सिंहासन नकोच आहे; तो समान पातळीवर उभा राहू शकतो. असुरक्षित पुरुषाची समस्या वेगळी असते. त्याचा असा समज झालेला असतो की पुरुष असणे आणि श्रेष्ठ असणे या दोन्ही गोष्टी एकच आहेत. त्यामुळे, त्याच्या अधिकाराच्या स्थानावर प्रश्नचिन्ह निर्माण होताच, त्याला आपल्या पुरुषत्वावर हल्ला झाल्यासारखे वाटते. श्रेष्ठत्वावर आधारलेल्या ओळखीसाठी, समान असणेसुद्धा म्हणजे एक प्रकारचा अधःपातच वाटतो. हेच तर संपूर्ण मानसशास्त्र आहे.
ज्या व्यक्तीला वर्षानुवर्षे घरातील सर्वात आरामदायी खुर्ची दिली गेली आहे, ती व्यक्ती दुसऱ्या खुर्चीची मागणीसुद्धा कुटुंब तोडण्याचा कट मानू शकते. विशेषाधिकाराची सर्वात मोठी युक्ती ही आहे की, तो स्वतःला विशेषाधिकार म्हणून नव्हे, तर सामान्य जीवन म्हणून सादर करतो. मग, समानता येताच, त्या पुरुषाला आपल्याकडून काहीतरी काढून घेतल्यासारखे वाटते. एका आत्मविश्वासू पुरुषाकडे चारित्र्याचे प्रमाणपत्र असते; त्याला प्रत्येक स्त्रीकडून त्यावर सही करून घेण्याची गरज नसते. पुरुषांचा विश्वास ऐकताच, 'मी तसा नाही,' असे लिहिलेला फलक घेऊन तो लगेच रस्त्यावर धावत जात नाही. त्याला माहीत असते की, जर एखादी गोष्ट त्याला लागू होत नसेल, तर दर पाच मिनिटांनी आपली निर्दोषता जाहीर करण्याची गरज नाही. महिला चळवळीत काही पुरुष तर स्त्रियांच्याच भाषेत पेहरावाची अट घालतात. तुमची वेदना व्यक्त करा, पण प्रेमाने. निषेध करा, पण आवाज कमी ठेवा. पुरुषसत्ता मोडा, पण पुरुषसत्तेला दुखणार नाही याची काळजी घ्या. आधी आम्हाला खात्री द्या की आम्ही खूप चांगले पुरुष आहोत, मग तुमची वेदना व्यक्त करा.
ही सत्तेची सर्वात सूक्ष्म सवय आहे; ती पीडितेचा आवाज ऐकण्याआधी स्वतःच्या आरामाची खात्री करून घेते. होय, एखाद्या घोषणेच्या भाषेवर कोणी असहमत असू शकते; कोणतीही घोषणा टीकेच्या पलीकडे नसते, पण एका शब्दावर आक्षेप घेऊन नंतर मूळ मुद्द्यावर परत येणे हा संवाद आहे; एका शब्दाला पकडून संपूर्ण मुद्दाच गायब करणे हा धूर्तपणा आहे. जर कोणी महिलांची सुरक्षा, वेतन, स्वातंत्र्य आणि सन्मान यावरील संपूर्ण चर्चेत फक्त पुरुषांचेच ऐकत असेल, तर शक्य आहे की त्यांचे कान खराब झालेले नाहीत, पण त्यांचे प्राधान्यक्रम खराब झाले आहेत. आणि मग अचानक पुरुषांच्या समस्याही मनात येतात: त्यांचे मानसिक आरोग्य, पैसे कमावण्याचा दबाव, त्यांच्या आत्महत्या, खोटे खटले हे सर्व खरे आणि गंभीर विषय आहेत ज्यांवर चर्चा झालीच पाहिजे. पण जे लोक केवळ एखादी स्त्री स्वतःच्या वेदना व्यक्त करत असतानाच पुरुषांच्या वेदना लक्षात ठेवतात, त्यांना पुरुषांची काळजी नसते; ते स्त्रियांचा आवाज दाबून टाकत असतात. दुसऱ्याला वेदना होत असतानाच लक्षात राहणारी वेदना ही चिंतेची बाब नसते, तर ते युक्तिवादाचे एक शस्त्र असते. समानता कधीही एका आत्मविश्वासू पुरुषाचा अपमान करू शकत नाही. एखाद्या शब्दाच्या कठोरतेने त्याला कदाचित वाईट वाटेल, तो एखाद्या पैलूशी असहमत असेल, पण स्त्रीचे स्वातंत्र्य त्याच्या मनात आग लावत नाही. गैरसोय आणि अन्याय यातील फरक त्याला माहीत असतो. जी गोष्ट त्याला अस्वस्थ करते ती दडपशाही नसते.
'पितृसत्ता मोडून काढा' हे ऐकून तो स्त्रियांना त्यांची घोषणा बदलायला सांगत नाही, तर आधी तो स्वतः नकळतपणे त्या भिंतीत एक वीट तर धरून नाही ना, हे तपासतो. जबाबदारी स्वीकारणे हा गुन्हा नाही. व्यवस्थेचे फायदे ओळखणे म्हणजे आत्म-तिरस्कार नव्हे, तर तो प्रामाणिकपणा आहे. पितृसत्ता पुरुषांनाही घायाळ करते; ती त्यांना रडू देत नाही, त्यांच्याकडून सतत सामर्थ्यवान दिसण्याची अपेक्षा करते, कमाईलाच त्यांचे मूल्य बनवते आणि अपयशी होण्याचा हक्क हिरावून घेते. म्हणूनच, शहाणा माणूस पितृसत्तेचा संरक्षक बनत नाही. त्याला हे समजते की ही व्यवस्था स्त्रियांसाठी एक तुरुंग आणि पुरुषांसाठी एक शिक्षा आहे, जी त्यांना सतत चिलखत घालण्यास भाग पाडते. समानता म्हणजे केवळ स्त्रीमुक्ती नव्हे; तर पुरुषांना माणूस म्हणून जगण्याची परवानगीसुद्धा आहे. पुढच्या वेळी जेव्हा मुली एखादी घोषणा देतील आणि त्यांच्या मनात काहीतरी जळत असेल, तेव्हा ती घोषणा देण्यापूर्वी त्यांनी मागे वळून स्वतःच्या आत डोकावून पाहावे. ही जखम खरोखरच त्यांच्या सन्मानाला आहे की शतकानुशतके त्यांना मिळालेल्या अतिरिक्त जागेला? हा प्रश्न प्रतिष्ठेचा आहे की स्थानाचा?
कारण प्रत्येक घोषणा संपूर्ण सत्य सांगत नाही, पण त्यावरील प्रतिक्रिया अनेकदा एक मोठे सत्य उघड करते. आणि ज्या पुरुषाचा पुरुषार्थ एका कचोरी किंवा दोन समोशांमुळे डगमगतो, त्याने स्त्री चळवळीकडे नव्हे, तर स्वतःच्याच संस्थेकडे तक्रार करावी. समानता ही पुरुषविरोधी भावना नाही; ती एका कमजोर पुरुषार्थाची कसोटी आहे. एक आत्मविश्वासू पुरुष स्त्रीच्या आड उभा राहून तिचा मार्ग अडवत नाही; तो तिच्या पाठीशी उभा राहून तिचा मार्ग मोकळा करतो. त्याला माहित असते की स्त्रीच्या उभे राहण्याने तिची प्रतिष्ठा कमी होत नाही; त्यामुळे केवळ तो उंच मंच तुटतो, ज्यावर तिला जन्मतःच ठेवले होते. आणि जेव्हा तो मंच तुटतो, तेव्हा तोच पुरुष सर्वात जास्त रडतो, ज्याने त्या मंचालाच आपली उंची मानले होते!
जगातील ९८% हत्या पुरुषांकडून केल्या जातात! जगातील ९५% पेक्षा जास्त हिंसाचार पुरुषांकडून केला जातो! जर १०० महिलांची हत्या झाली, तर त्यापैकी ४७ महिलांची हत्या त्यांचे पती किंवा कुटुंबातील सदस्यांकडून केली जाते, तर पुरुषांच्या बाबतीत हे प्रमाण फक्त ६% आहे! लैंगिक शोषणाच्या ९८% प्रकरणांमध्ये पीडित महिलाच असतात! जर आपण सर्व गुन्हे एकत्र पाहिले, तर ९०% पेक्षा जास्त प्रकरणांमध्ये गुन्हेगार पुरुषच असतात! गुन्हेगारीच्या जगात पुरुषांचा वाटा जास्त असूनही, बहुतेक पुरुषांचा असा विश्वास आहे की पुरुषच पीडित आहेत, तर बहुसंख्य पुरुषांचा असा विश्वास आहे की महिलाही तितक्याच दोषी आहेत, आणि बहुतेक पुरुषांचा असाही विश्वास आहे की महिला कायद्याचा गैरवापर करत आहेत, पण हे स्पष्ट आहे की जर पुरुष ९०-९५% गुन्हे करत असतील, तर कायद्याचा ९०-९५% गैरवापरही पुरुषांकडूनच होत असणार! परंतु बहुतेक पुरुषांच्या मनातील प्रबळ पुरुषसत्ताक विचारसरणी आणि स्त्रीद्वेष त्यांच्या विवेकबुद्धीला विकृत करतो! म्हणूनच, समाजात शोषक असूनही, अनेकदा पुरुषच स्वतःला पीडित म्हणून सादर करताना दिसतात!
No comments:
Post a Comment