आपण असंस्कृत, क्रूर बनत चाललोत का?

न्याय, शिक्षण, सुरक्षा, समानता, सौजन्य, परस्पर विश्वास आणि करुणा ही कोणत्याही तथाकथित सुसंस्कृत समाजाची वैशिष्ट्ये आहेत. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे झाल्यास, एखाद्या समाजात हे मूलभूत घटक असतील तरच त्याला सुसंस्कृत म्हणता येईल. दुर्दैवाने, जागतिक नेता बनण्याची आकांक्षा बाळगणाऱ्या आणि आपल्या मूल्यांचा अभिमान बाळगणाऱ्या भारतीय समाजातून हे घटक नाहीसे होत आहेत आणि असे वाटते की आपण आदिम युगात परत गेलो आहोत. गौतम बुद्ध, महावीर, गुरु नानक, कबीर आणि गांधी यांच्या देशात झपाट्याने वाढणाऱ्या विचित्र आणि गुन्हेगारी घटनांमुळे आपण असंस्कृत आणि क्रूर बनत चाललो आहोत का, असा प्रश्न आपल्याला पडतो. 

आपल्या देशाचे आणि समाजाचे भविष्य काय असेल, हीदेखील चिंतेची बाब आहे. काही अलीकडील उदाहरणे आपल्याला हे समजून घेण्यास मदत करू शकतात. ऑक्टोबरमध्ये, गुरुग्राममध्ये एका धावत्या गाडीच्या मागच्या सीटवर बसलेल्या एका तरुणाने अचानक दरवाजा उघडून रस्त्यावरच लघुशंका करण्यास सुरुवात केली. फरिदाबादमध्ये, एका माणसाने गर्दीच्या रस्त्यावर आपली गाडी थांबवून कोणतीही लाज किंवा संकोच न बाळगता लघुशंका केली. त्याचप्रमाणे, पुण्यात एका तरुणाने त्याच्या बीएमडब्ल्यूमधून उतरून वाहतूक सिग्नलवर लघवी केल्याचा व्हिडिओ व्हायरल झाला. त्याचा मित्र त्याच्यासोबत गाडीत बसला होता आणि त्याच्या हातात दारूची बाटली होती. एका महिलेने आपल्या मुलाला रिकाम्या नारळाच्या करवंटीत लघवी करायला लावून, नंतर धावत्या गाडीतून ती रस्त्यावर फेकल्याचा व्हिडिओ देखील समोर आला. विशेष म्हणजे, हा व्हिडिओ त्या महिलेच्या पतीने चित्रित केला होता. नोव्हेंबर २०२२ मध्ये, एका बहुराष्ट्रीय कंपनीच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्याने न्यूयॉर्क-नवी दिल्ली विमानात एका वृद्ध महिलेवर लघवी केली, ज्यामुळे त्याला नोकरी गमवावी लागली आणि तुरुंगवासाची शिक्षाही झाली. तथापि, तीन वर्षांनंतर, दिल्ली ते बँकॉक विमानात अशीच एक घटना घडली. दोन्ही प्रकरणांमध्ये, आरोपी भारतीय होते.

मार्च महिन्याच्या सुरुवातीला, मुंबईहून जयपूरला प्रवास करणारा एक प्रवासी सहार आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरील प्रतिबंधित क्षेत्रात धूम्रपान करताना दिसला आणि एका कर्मचाऱ्याने सुरक्षेचे कारण सांगून त्याला थांबवण्याचा प्रयत्न केला. आपली चूक मान्य करण्याऐवजी, तो प्रवासी विमान कंपनीच्या कर्मचाऱ्यांशी वाद घालू लागला. या घटनेच्या व्हायरल व्हिडिओमध्ये तो कर्मचाऱ्यांवर धूर सोडताना आणि धूम्रपानबंदीच्या नियमाचा पुरावा वारंवार मागताना दिसत आहे. त्याने सुरक्षा कर्मचाऱ्यांशीही तोंडी गैरवर्तन केले आणि आपल्या कमाईबद्दल बढाई मारली. यापूर्वी फेब्रुवारीमध्ये, अरुणाचल प्रदेशातील दिबांग व्हॅली जिल्ह्यातील एका रिसॉर्टमध्ये बाहेरचे अन्न आणि दारू आणण्यास बंदी असूनही, गुजरातमधील एका पर्यटक कुटुंबाने अपमानास्पद भाषा वापरली आणि आपल्या प्रभावाचा वापर करण्याची धमकी दिली. गेल्या महिन्यात, इंदूरमधील एका निवासी संकुलातील पेंटहाऊसमध्ये बेकायदेशीर व्यावसायिक हालचाली आणि पार्किंगवरून झालेला वाद इतका वाढला की, पेंटहाऊसच्या मालकाने आंदोलन करणाऱ्या रहिवाशांना धडा शिकवण्यासाठी आपल्या अल्पवयीन मुलाला बोलावले. त्याने आवारात भरधाव वेगाने गाडी चालवून एका महिला सॉफ्टवेअर इंजिनिअरला चिरडून ठार केले. ती या वादात केवळ एक साक्षीदार होती, कारण तिचे कुटुंब काही दिवसांपूर्वीच त्या परिसरात राहायला आले होते. वादाचे कारण जाणून घेण्याची उत्सुकता जीवघेणी ठरू शकते हे कोणाला माहीत होते? पण एखाद्याला धडा शिकवण्याचे आणि सूड घेण्याचे वेड तथाकथित सभ्य लोकांवरही इतके सहजपणे हावी होऊ शकते की, त्यांना आपला विवेक गमावण्यास फार वेळ लागत नाही. उदाहरणार्थ, गेल्या वर्षी बंगळूरमध्ये, एका कार चालकाने चहाच्या टपरीवर गाडी थांबवली आणि तिथे उभ्या असलेल्या एका तरुणाला सिगारेट आणायला सांगितले. जेव्हा त्या तरुणाने नकार दिला, तेव्हा चालकाने त्याला चिरडून ठार मारले.

हापूर जिल्ह्यातील शेखपुरा गावात एक भीषण घटना घडली, जिथे एका दुकानदाराने सात वर्षांच्या मुलावर दुकानातून अन्न चोरल्याचा आरोप करत त्याला डीप फ्रीझरमध्ये कोंडून ठेवले. व्हिडिओमध्ये, आरोपी दुकानदार मुलाला शिवीगाळ करताना आणि त्याचा गळा कापण्याची धमकी देताना ऐकू येतो. यापूर्वी, वाराणसीमध्ये मोबाईल फोन चोरल्याच्या संशयावरून काही लोकांनी एका अल्पवयीन मुलाला काठ्यांनी मारहाण करून ठार मारले होते. दुसरीकडे, मुंबईचे उपनगर असलेल्या वसईमधील एका सोसायटीत, एका ऑटो-रिक्षा चालकाने चार वर्षांच्या मुलासोबत अत्यंत धक्कादायक पद्धतीने वागले. मुलाच्या वडिलांसोबत झालेल्या किरकोळ वादाचा बदला घेण्यासाठी त्याने त्याला ठार मारण्याचा प्रयत्न केला. तो मुलगा इतर मुलांसोबत खेळत असताना ऑटो-रिक्षात बसला होता. आरोपीने आधी त्याचे डोके रिक्षाच्या स्टीलच्या अँगलवर आपटले. त्यानंतर, त्याचे पाय पकडून त्याला निर्दयपणे ओढले, हवेत उडवले आणि डोके जमिनीवर आपटून मारले. मुलावरचा अत्याचार काही काळ सुरूच राहिला. त्याला वाचवायला आलेल्या आजीलाही आरोपीने सोडले नाही.

दंगे, हिंसाचार, खून आणि बलात्कार यांसारख्या गोष्टी पूर्वीही अस्तित्वात होत्या असे म्हणता येईल, पण या गोष्टी आतासारख्या समाजात पूर्वीही इतक्या सहजपणे स्वीकारल्या जात होत्या का, यावर विचार करणे महत्त्वाचे आहे. आपण अशा घटनांना सामान्य मानून त्याकडे दुर्लक्ष का करू लागलो आहोत, आणि दोन वेगवेगळ्या समुदायांच्या किंवा जातींच्या लोकांमध्ये एखादी घटना घडल्यावरच आपण आपले डोळे आणि जीभ का उघडतो? हा देखील एक प्रश्न आहे, किंबहुना खरा प्रश्न हा आहे की आपण इतके संकुचित, असंवेदनशील आणि आक्रमक का झालो आहोत. गेल्या अनेक वर्षांपासून विविध निमित्तांतून उफाळून आलेल्या भावनांनी आपल्यातील सुप्त राक्षसाला जागे केले आहे का? इतरांसाठी पेटवलेली आग आता आपल्यालाच जाळत आहे आणि आपल्याला त्याची जाणीवही नाही, असे असू शकते का?