अटलजी आणि इंदिराजी...

३१ ऑक्टोबर १९८४ च्या सकाळी, जेव्हा इंदिरा गांधींच्या हत्येच्या बातमीने जग हादरले होते, तेव्हा सर्वोच्च विरोधी पक्षनेते अटलबिहारी वाजपेयी मॉस्कोमध्ये होते. ही बातमी मिळताच ते तात्काळ दिल्लीला रवाना झाले. १ नोव्हेंबर १९८४ रोजी, जेव्हा अटलजी सफदरजंग रोडवर पोहोचले आणि त्यांनी इंदिराजींचे पार्थिव पाहिले, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यात अश्रू तरळले. ही एका राजकीय विरोधकाची आर्त हाक नव्हती, तर भारतीय लोकशाहीच्या प्रतिष्ठेची हाक होती, जिने सत्ताधारी पक्ष आणि विरोधी पक्षाला कधीही एकमेकांचे शत्रू बनू दिले नाही.

१९५७ मध्ये, जेव्हा ३३ वर्षीय अटलजी बलरामपूरमधून पहिल्यांदा लोकसभेत पोहोचले, तेव्हापासून ते १९८४ पर्यंतच्या २७ वर्षांचा इतिहास, त्या दोन नेत्यांनी एकमेकांबद्दल दाखवलेल्या आदराचा साक्षीदार आहे; असा आदर ज्याची आजच्या काळात कल्पनाही करता येत नाही.

१९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धादरम्यान, जेव्हा १६ डिसेंबर १९७१ रोजी ९३,००० पाकिस्तानी सैनिकांनी शरणागती पत्करली, तेव्हा अटलबिहारी वाजपेयींनी संसदेत उभे राहून इंदिरा गांधींना 'अभिनव दुर्गा' म्हणून संबोधून देशाच्या विजयाचा उत्सव साजरा केला होता. परंतु त्याच काळातील एक अतिशय रंजक आणि फारशी माहीत नसलेली घटना म्हणजे, इंदिरा गांधी संसदेत अटल गांधींच्या बोलण्याच्या पद्धतीची अनेकदा खिल्ली उडवत म्हणायच्या, "अटल गांधी खूप हातवारे करत बोलतात." यावर अटल गांधींनी लगेच उत्तर दिले, "श्रीमती गांधी, ते ठीक आहे, पण तुम्ही कधी कोणाला पाय हलवताना पाहिलं आहे का?" या मार्मिक उपहासावर इंदिरा गांधींना स्वतःलाही हसू आवरता आले नाही.

मार्च १९७७ मध्ये जेव्हा जनता पक्षाचे सरकार स्थापन झाले आणि अटलबिहारी वाजपेयी देशाचे परराष्ट्र मंत्री म्हणून त्यांच्या साऊथ ब्लॉक कार्यालयात पोहोचले, तेव्हा त्यांना आढळले की पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचे चित्र भिंतीवरून हटवण्यात आले होते. अटलजींनी तात्काळ अधिकाऱ्यांना बोलावून सांगितले, "हे देशाचे माजी पंतप्रधान आहेत, त्यांचा आदर राजकारणाच्या पलीकडचा आहे. हे चित्र तात्काळ त्याच्या जागी परत लावा."

१९८८ मधील तो ऐतिहासिक क्षण लोकशाही औदार्याचा कळस होता, जेव्हा १९८५ मध्ये एक किडनी गमावल्यानंतर, १९८८ मध्ये अटलजींची प्रकृती पुन्हा खालावली. तेव्हा पंतप्रधान राजीव गांधी यांनी अटलजींना आपल्या कार्यालयात बोलावून १९८८ च्या संयुक्त राष्ट्र (UN) अधिवेशनासाठी प्रतिनिधी मंडळाचे नेते म्हणून न्यूयॉर्कला पाठवले, जेणेकरून त्यांना शासकीय खर्चाने जागतिक दर्जाची उपचारपद्धती मिळू शकेल.

२१ मे १९९१ रोजी राजीव गांधींच्या हौतात्म्यानंतर, अटलबिहारी वाजपेयी यांनी जड अंतःकरणाने कबूल केले, "मी आज जिवंत आहे, ते राजीव गांधींमुळेच."

१९९४ मध्ये, जेव्हा पाकिस्तानने स्वित्झर्लंडमधील जिनिव्हा येथील संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार आयोगात (UNCHR) भारताला कोंडीत पकडण्याचा प्रस्ताव ठेवला, तेव्हा पी. व्ही. नरसिंह राव आणि तत्कालीन अर्थमंत्री डॉ. मनमोहन सिंग यांनी काँग्रेसच्या नेत्याऐवजी, भारतीय शिष्टमंडळाचे नेतृत्व करत विरोधी पक्षनेते अटलबिहारी वाजपेयी यांना जिनिव्हाला पाठवले. अटलबिहारी वाजपेयींनी तेथे एक असे भाषण दिले, ज्यामुळे पाकिस्तानला आपला प्रस्ताव मागे घेण्यास भाग पडले.

याउलट, २०१४ नंतरच्या राजकारणात झालेल्या भाषिक अधःपतनाने लोकशाहीची पवित्रताच भंग केली आहे.

२०१२ च्या गुजरात निवडणुकीदरम्यान सोनिया गांधी आणि राहुल गांधी यांच्या विरोधात 'जर्सी गाय' आणि 'संकरित वासरू' यांसारख्या शब्दांचा वापर, २०१८ मध्ये राजस्थानमधील नोहर (हनुमानगड) येथील निवडणूक सभेत पंतप्रधानांनी 'काँग्रेस विधवा' असे केलेले कठोर टोमणे, आणि २०२१ च्या बंगाल निवडणुकीदरम्यान मुख्यमंत्री ममता बॅनर्जी यांच्यासाठी वापरलेला 'दीदी, दीदी'चा सूर, हे सर्व सत्तेचा अहंकार किती खोलवर रुजला आहे याचा पुरावा आहे.

जून २०२२ मध्ये, नॅशनल हेराल्ड प्रकरणाविरोधात दिल्लीत आंदोलन करत असताना राहुल गांधी आणि इतर विरोधी नेत्यांना पोलिसांनी जबरदस्तीने थांबवून, फरफटत नेऊन ताब्यात घेतले, तेव्हा हे स्पष्ट झाले की आज विरोधी पक्षांना वैचारिक प्रतिस्पर्धी म्हणून नव्हे, तर शत्रू म्हणून वागवले जात आहे. याउलट, आणीबाणीच्या काळात अटलबिहारी वाजपेयी तुरुंगात असताना, पंतप्रधान इंदिरा गांधींनी दाद मागण्यासाठी चार वेळा त्यांची भेट घेतली होती.

२०१४ ते २०२६ या काळात प्रसिद्धी आणि प्रतिमा उभारणीवर सरकारी तिजोरीतून ६,५०० कोटी रुपयांपेक्षा जास्त खर्च करण्यात आला. तरीही, जेव्हा विरोधी पक्ष संसदेत प्रश्न उपस्थित करतो, तेव्हा माईक बंद केल्याचे गंभीर आरोप झाल्यावर आणि पंतप्रधानांच्या निवासस्थानाबाहेर आंदोलन करणाऱ्या लोकप्रतिनिधींना रस्त्यावर ओढून तुरुंगात टाकले जाते.

पंतप्रधान, गृहमंत्री आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांकडून वापरली जाणारी असंसदीय आणि असभ्य भाषा ही या देशाच्या महान लोकशाही संस्कृतीवरील एक डाग आहे. इतिहास साक्षी आहे की नेहरू, इंदिरा, राजीव गांधी, अटलबिहारी वाजपेयी आणि मनमोहन सिंग यांनी कधीही विरोधी पक्षाला संपवण्याचा प्रयत्न केला नाही.

जर आजचे सरकार स्वतःला सर्वोच्च मानून विरोधी पक्षाचे दमन करत राहिले, तर देशातील जनतेला हे लक्षात आणून दिले पाहिजे की लोकशाही ही विरोधकांच्या आदरावर चालते, अहंकार आणि सत्तेच्या गैरवापरावर नाही.