.............................................
*एन*टीआर : दिग्गज अभिनेते, धुरंधर राजकारणी
बहुतांश लोकांसाठी 'एनटीआर' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या प्रतिष्ठित तेलगू अभिनेत्याने, काँग्रेस आणि इतर अनेक राष्ट्रीय पक्षांनी स्पष्टपणे दुर्लक्षित केलेल्या स्थानिक भावनांचा फायदा उचलला. काही शक्तिशाली स्थानिक व्यावसायिक आणि राजकीय हितसंबंधांच्या पाठिंब्याने, राव यांनी २९ मार्च १९८२ रोजी तेलगू देसम पार्टी, अर्थात टीडीपी, स्थापन केली. तेलगू अभिमान, तेलगू आकांक्षा आणि त्याला आपल्या वैयक्तिक करिश्म्याची जोड देऊन, एका वर्षापेक्षा कमी काळात एनटीआर हे इच्छुक उमेदवारापासून मुख्यमंत्रीपदापर्यंत पोहोचले. जानेवारी १९८३ मध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणुकीत, टीडीपीने पूर्ण बहुमत मिळवून सरकार स्थापन केले. 'मॅव्हरिक मेसिया: अ पॉलिटिकल बायोग्राफी ऑफ एन. टी. रामाराव' (२०२१) या पुस्तकातील या विशेष उताऱ्यात, रमेश कंदुला यांनी त्या रणनीतीवर आणि ऐतिहासिक विजयावर मार्मिक दृष्टिक्षेप टाकला आहे, आंध्र प्रदेशचे राजकीय चित्र पूर्णपणे बदलून टाकले. त्यांना विनम्र अभिवादन....
नंदामुरी तारक रामाराव यांचा जन्म २८ मे १९२३ रोजी ब्रिटिश भारतातल्या पूर्वीच्या मद्रास प्रेसिडेंसीचा अन् सध्याच्या आंध्र प्रदेशचा भाग असलेल्या कृष्णा जिल्ह्यातील गुडीवाडा तालुक्यातल्या निम्मकुरु या लहानशा गावात एका तेलगू शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे काका आणि काकू यांना मूलबाळ नसल्यामुळे, त्यांचे वडील लक्ष्मैया आणि आई व्यंकटरामम्मा यांनी त्यांना त्यांचे काका नंदामुरी रामैया यांच्याकडं दत्तक दिलं. त्यांचं सुरुवातीचं शिक्षण जवळच्याच गावातल्या एका शिक्षकाने केलं, ज्यांच्यामुळे त्यांना तेलुगू भाषेवर प्रभुत्व मिळाल्याचं श्रेय ते देत असत. तसेच, त्यांचे वडील, जे एक महत्त्वाकांक्षी अभिनेते आणि कलेचे आश्रयदाते होते, त्यांनीही त्यांना शिकवलं. प्राथमिक शिक्षण पूर्ण झाल्यावर, त्यांच्या वडिलांनी त्यांना विजयवाडा इथं पाठवलं, जिथे त्यांनी आपलं शिक्षण पुढं चालू ठेवलं. १९४० मध्ये त्यांनी मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण केली. त्यानंतर एसआरआर अँड सीव्हीआर कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतलं. गुंटूरच्या आंध्र ख्रिश्चन कॉलेजमधून पदवीचं शिक्षण पूर्ण केलं. ते एक उत्तम चित्रकार होते. त्यांनी १९४१-४२ मध्ये राज्यस्तरीय स्पर्धेत त्यासाठीचं पारितोषिक जिंकलं होतं. त्यांनी विजयवाडा इथं सुभाषचंद्र बोस यांची भेट घेतली. त्यांना आपलं चित्रण सादर केलं. एसआरआर कॉलेजमध्ये शिकत असताना, त्यांचे तेलुगू प्राध्यापक विश्वनाथ सत्यनारायण हे आंध्र प्रदेशातले महान तेलुगू विद्वान, कवी, लेखक आणि पहिले ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते. यांनी एन.टी.रामाराव यांना एका तेलुगू नाटकात स्त्री पात्र साकारण्यासाठी प्रोत्साहित केलं. रामाराव यांनी ती स्त्री भूमिका साकारली, पण आपली मिशी काढण्यास नकार दिला. गुंटूरच्या आंध्र ख्रिश्चन कॉलेजमध्ये शिकत असताना, रामाराव सामाजिक, सांस्कृतिक कार्यात खूप सक्रिय होते. त्या काळात, त्यांनी नॅशनल आर्ट थिएटर सुरू करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांचे मित्र कोंगारा जगय्या, मुक्कामाला, नागभूषणम, केव्हीएस शर्मा आणि इतर अनेकांसोबत अनेक नाटके सादर केली. यांपैकी बहुतेक जण पुढे लोकप्रिय तेलुगू चित्रपट अभिनेते बनले. आपल्या माध्यमिक शाळेच्या दिवसांपासूनच रामाराव यांनी सायकलवरून हॉटेल्सना दूध पुरवून कौटुंबिक जबाबदाऱ्या वाटून घेण्यास सुरुवात केली. त्यांनी काही काळ तंबाखूचा व्यापार केला. त्यांनी एक छापखाना चालवला, पण त्यात त्यांना तोटा झाला. जवळपास एक महिना त्यांनी मुंबईत एक मेससुद्धा चालवली. लहानपणापासूनच त्यांच्यात चांगली आर्थिक शिस्त होती. ते कधीही आपल्या ऐपतीपलीकडं गेले नाहीत. त्यांना लष्करी सेवेत सामील होण्याची संधी मिळाली, पण त्यांच्या कुटुंबाने त्याला संमती दिली नाही. मे १९४३ मध्ये, वयाच्या २० व्या वर्षी, इंटरमिजिएटचं शिक्षण घेत असतानाच, राव यांनी त्यांच्या मामांच्या कन्या श्रीमती बसवा राम तारकम यांच्याशी विवाह केला. ब्रिटिश भारताअंतर्गत तत्कालीन मद्रास प्रेसिडेंसीमध्ये नागरी सेवेसाठी पात्र ठरल्यानंतर, त्यांनी गुंटूरच्या ईशान्येकडील मंगलगिरी इथं मद्रास सेवा आयोगात उप-नोंदणी अधिकारी म्हणून नोकरी स्वीकारली. तथापि, अभिनयात कारकीर्द घडवण्यासाठी त्यांनी तीन आठवड्यांच्या आतच ती नोकरी सोडली.
चित्रपटांमध्ये प्रवेश
प्रसिद्ध चित्रपट निर्माते बी. ए. सुब्बा राव यांनी प्रसिद्ध दिग्दर्शक एल. व्ही. प्रसाद यांच्यासोबत एन. टी. रामाराव यांचा फोटो पाहिला आणि त्यांना चेन्नईला बोलावून 'पल्लेटूरी पिल्ला' - गावची मुलगी या चित्रपटात नायक म्हणून करारबद्ध केलं. एन. टी. रामाराव यांनी उपनिबंधक पदाचा राजीनामा दिला. काही समस्यांमुळे हा चित्रपट ठरलेल्या वेळेनुसार सुरू होऊ शकला नाही. दरम्यान, एनटीआर यांना 'मन देशम' - आपला देश या चित्रपटात पोलीस निरीक्षकाची भूमिका साकारण्याची संधी मिळाली, जो १९४९ मध्ये प्रदर्शित झालेला त्यांचा पहिला चित्रपट होता. १९५० मध्ये 'पल्लेटूरी पिल्ला' प्रदर्शित झाला, ज्यात एनटीआर आणि दुसरे तेलुगू दिग्गज अभिनेते अक्किनेनी नागेश्वर राव यांनी पहिल्यांदाच एकत्र काम केलं. त्याच वर्षी एल. व्ही. प्रसाद यांचा 'सावकार' हा चित्रपटही प्रदर्शित झाला, एनटीआर आणि जानकी यांनी नायक अन् नायिकेची भूमिका साकारली होती. या चित्रपटानंतर ज्यात जानकी या इतक्या गाजल्या की, त्यांना लोक 'सावकार जानकी' म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. आपल्या चित्रपट कारकिर्दीवर विश्वास वाढल्यामुळे एनटीआर चेन्नईला स्थलांतरित झाले. 'पाताळ भैरवी' (१९५१), 'मल्लेश्वरी' (१९५१), 'पेल्ली चेसी चूडू' (१९५२) आणि त्यानंतर 'चंद्र हारम' या चित्रपटांनी एनटीआर. यांना तेलुगू चित्रपटसृष्टीतील एक आघाडीचे नायक म्हणून स्थापित केलं. बी.एन. रेड्डी दिग्दर्शित 'मल्लेश्वरी' हा चित्रपट १४ मार्च १९५३ रोजी चीनच्या बीजिंगमध्ये झालेल्या पेकिंग चित्रपट महोत्सवात प्रदर्शित झाला होता. एप्रिल २०१३ मध्ये भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या शताब्दीनिमित्त, सीएनएन-आयबीएनने 'मल्लेश्वरी'चा समावेश 'सर्वकालीन १०० महान भारतीय चित्रपट' या यादीत केला. 'पाताल भैरवी' चित्रपट १० केंद्रांमध्ये १०० दिवस चालला आणि २०० दिवस चालणारा तो पहिला तेलुगू चित्रपट ठरला. त्यानंतर एनटीआर यांनी मागे वळून पाहिलं नाही. त्यांच्या चित्रपट कारकिर्दीचा आलेख वेगाने उंचावू लागला. लवकरच शिखरावर पोहोचला. ऑगस्ट १९५३ मध्ये श्रीमती भानुमती रामकृष्ण दिग्दर्शित 'चांडी राणी' या चित्रपटात एनटीआर यांनी नायकाची भूमिका साकारली होती. हा चित्रपट तेलुगू, तमिळ आणि हिंदी भाषांमध्ये एकाच वेळी प्रदर्शित झालेला पहिला पॅन-इंडियन चित्रपट होता. 'माया बाजार' (१९५६) या चित्रपटात एनटीआर यांनी पहिल्यांदाच भगवान कृष्णाची संपूर्ण भूमिका साकारली. 'माया बाजार'ने एनटीआर यांना आंध्र प्रदेशात एका लोकप्रिय नायकावरून घराघरात पोहोचवलं. 'माया बाजार'नंतर भगवान कृष्णाच्या भूमिकेतले एनटीआर यांचा फोटो असलेले ५ लाखांहून अधिक कॅलेंडर्स प्रचंड लोकप्रिय झाले, जो त्याकाळातला एक विक्रम होता.
एनटीआर नकारात्मक छटा असलेल्या भूमिका साकारायला कधीही कचरले नाहीत. १९५८ मध्ये त्यांनी ‘संपूर्ण रामायणम’ या चित्रपटात पहिल्यांदाच प्रभू रामाची संपूर्ण भूमिका साकारली. १९५९ मध्ये त्यांनी ‘भू कैलास’ या चित्रपटात रावण ब्रह्माची भूमिका साकारली, ज्याला प्रेक्षकांकडून चांगला प्रतिसाद मिळाला. पुढच्याच वर्षी, १९६० मध्ये, त्यांनी ‘श्री वेंकटेश्वर महात्म्यम’ या चित्रपटात भगवान वेंकटेश्वराची भूमिका साकारली. हा चित्रपट प्रचंड यशस्वी ठरला. प्रेक्षकांनी भगवान बालाजींना अर्पण केलेली देणगी गोळा करण्यासाठी चित्रपटगृहांमध्ये हुंडी ठेवाव्या लागल्या. या चित्रपटाच्या प्रदर्शनानंतर, तत्कालीन अविभाजित आंध्र प्रदेशातील तिरुपती इथं भगवान बालाजींच्या दर्शनासाठी येणारे अनेक भक्त एनटी रामाराव यांच्या निवासस्थानाला भेट देण्यासाठी मद्रासला जाऊ लागले! पहाटेच्या वेळी एनटीआर यांच्या निवासस्थानाजवळ अनेक पर्यटक बस उभ्या असलेल्या दिसत असत.
एनटीआर यांचा पहिला दिग्दर्शकीय चित्रपट 'सीताराम कल्याणम' (१९६१) होता. या चित्रपटातील एनटीआर यांचे दिग्दर्शन आणि अभिनय पाहून प्रभावित होऊन या चित्रपटात एनटीआर यांनी रावणाची भूमिका साकारली होती. कांची परमाचार्य श्री जगद्गुरु चंद्रशेखर स्वामी यांनी एनटीआर यांना आशीर्वाद दिला. हा चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला. तसेच, ८ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यात या चित्रपटाला
सर्वोत्कृष्ट तेलुगू चित्रपटासाठी गुणवत्ता प्रमाणपत्र
मिळाले. त्यांनी तेलुगूतील पहिला रंगीत चित्रपट 'लव कुश' (१९६३) मध्ये प्रभू रामाची भूमिका साकारली, जो खूप गाजला. त्यानंतर त्यांनी १८ चित्रपटांमध्ये प्रभू कृष्णाची भूमिका साकारली, ज्यात 'श्री कृष्णार्जुन युद्धम' (१९६२), तमिळ चित्रपट 'कर्णन' (१९६४) यासारख्या काही महत्त्वाच्या चित्रपटांचा समावेश आहे. एनटीआर यांनी 'दक्षयज्ञम' (१९६२) मध्ये प्रभू शिवाची भूमिका साकारली. १९६३ मध्ये 'नर्तनशाला' हा आणखी एक ब्लॉकबस्टर चित्रपट प्रदर्शित झाला, ज्यात एनटीआर यांनी 'बृहन्नडा'ची भूमिका साकारली होती. महाभारतात पांडवांचा तिसरा भाऊ अर्जुन, राजा विराटची मुलगी उत्तरा हिचा नृत्यगुरू असलेल्या बृहन्नडा नावाच्या एका हिजड्याच्या वेषात राहत असे. एनटीआर यांनी वयाच्या ४० व्या वर्षी ही भूमिका साकारली आणि या पात्रासाठी त्यांनी प्रसिद्ध कुचिपुडी नृत्यगुरू डॉ. वेमपती चिन्ना सत्यम यांच्याकडून तीन महिने कुचिपुडी नृत्य शिकले. चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला, त्याने १९ केंद्रांमध्ये १०० दिवस आणि दोन केंद्रांमध्ये २०० दिवस प्रदर्शन पूर्ण केले. तो बंगाली आणि ओडिया भाषांमध्येही डब करण्यात आला होता. 'नर्तनशाला'ला सर्वोत्कृष्ट द्वितीय चित्रपटासाठी राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि सर्वोत्कृष्ट चित्रपट, तेलुगूसाठी फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला. १९६४ मध्ये जकार्ता इथे झालेल्या तिसऱ्या आफ्रिकन-आशियाई चित्रपट महोत्सवात 'नर्तनशाला'ला दोन पुरस्कार मिळाले. सर्वोत्कृष्ट पुरुष अभिनेता - एस. व्ही. रंगा राव आणि सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शक - टीव्हीएस शर्मा. एप्रिल २०१३ मध्ये भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या शताब्दीनिमित्त, न्यूज१८ ने 'नर्तनशाला'चा समावेश आपल्या "सर्वकालीन १०० महान भारतीय चित्रपटांच्या" यादीत केला.
एनटीआर यांनी 'श्री कृष्ण सत्य' (१९७१) या चित्रपटात राम, कृष्ण आणि रावण या तीन भूमिका साकारल्या, दिग्दर्शक के. व्ही. रेड्डी यांचा शेवटचा चित्रपट होता. जयललिता यांनी याच चित्रपटात सत्यभामा आणि चंद्रसेना अशा दुहेरी भूमिका साकारल्या होत्या. एनटीआर आणि जयललिता दोघेही नंतरच्या काळात राजकारणात आले आणि अनुक्रमे आंध्र प्रदेश आणि तामिळनाडूचे मुख्यमंत्री झाले. 'दान वीर शूर कर्ण' हा १९७७ मधील तेलुगू भाषेतील पौराणिक चित्रपट आहे, ज्याचे सह-लेखन, निर्मिती आणि दिग्दर्शन एन. टी. रामाराव यांनी केले आहे. महाभारतातील कर्णाच्या जीवनावर आधारित या चित्रपटात रामाराव यांनी शीर्षक पात्र कर्ण,
दुर्योधन आणि कृष्ण अशा तीन भूमिका साकारल्या आहेत. हा चित्रपट विक्रमी ४३ कामकाजाच्या दिवसांत पूर्ण झाला, कारण एन. टी. रामाराव यांना त्यांच्या प्रत्येक भूमिकेसाठी मेकअपसाठी किमान तीन तास आणि तो काढण्यासाठी दोन तास लागत असत. एनटीआर यांनी १९७९ मध्ये ‘श्रीमद् विराटपर्वम’ या चित्रपटाची निर्मिती अन् दिग्दर्शन केले. या चित्रपटात एनटीआर यांनी कृष्ण, अर्जुन, दुर्योधन, बृहन्नडा आणि कीचक अशा पाच भूमिका साकारल्या. त्यांनी महाभारतातील भीष्म, अर्जुन, कर्ण आणि दुर्योधन यांसारख्या विविध पात्रांच्या भूमिकाही साकारल्या. त्यांनी मद्रासच्या त्यांच्या 'नॅशनल आर्ट थिएटर प्रायव्हेट लिमिटेड' आणि नंतर हैदराबाद इथं 'रामकृष्ण स्टुडिओ' या चित्रपट निर्मिती संस्थांमार्फत १६ चित्रपटांचे दिग्दर्शन केले आणि ८ चित्रपटांची निर्मिती केली. त्यांनी अभिनेता, दिग्दर्शक, निर्माता, पटकथा लेखक आणि कथाकार अशा अनेक भूमिका अत्यंत यशस्वीपणे साकारल्या. एनटीआर हे अत्यंत शिस्तप्रिय, उत्तम कार्यनीती असलेले आणि परिपूर्णतावादी म्हणून ओळखले जात. ते घरीच मेकअप करून सकाळी बरोबर ६ वाजता चित्रीकरणासाठी स्टुडिओत पोहोचत असत. राम, कृष्ण, भीम, अर्जुन, दुर्योधन या पौराणिक पात्रांचे पोशाख खूप जड असत. तरीही एनटीआर सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत संयमाने ते पोशाख परिधान करून चित्रपट दिग्दर्शकांच्या इच्छेनुसार परिपूर्ण अभिनय करत असत. जेव्हा एनटीआर पौराणिक चित्रपटांमध्ये अभिनय आणि दिग्दर्शन करत होते, तेव्हा ते कठोर शाकाहारी आहाराचे पालन करत. सर्व कलाकारांनाही त्याचे पालन करण्याचा आणि मद्यपान न करण्याचा सल्ला देत असत. एनटीआर यांनी ३०० हून अधिक चित्रपटांमध्ये अभिनय केला. २०१३ मध्ये, भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या शताब्दीनिमित्त आयोजित सीएनएन-आयबीएनच्या राष्ट्रीय सर्वेक्षणात एनटीआर यांना 'सर्वकालीन महान भारतीय अभिनेते' म्हणून गौरव करण्यात आला.
समाजकार्य:
चित्रपटांमध्ये खूप व्यस्त असूनही, जेव्हा कधी कोणतीही आपत्ती वा नैसर्गिक आपत्ती येत असे, तेव्हा सामाजिक कार्यासाठी निधी उभारण्याकरिता सह-कलाकारांना एकत्र करण्यासाठी पुढे येणारे ते दक्षिण भारतातले नेहमीच पहिले चित्रपट अभिनेते होते. त्यांनी असे अनेक उपक्रम हाती घेतले आणि त्यापैकी काही उल्लेखनीय उपक्रम म्हणजे- १९५२ चा रायलसीमा दुष्काळ, १९६२ चे भारत-चीन युद्ध, पोलीस दल कल्याण निधी (१९६५), भारत-पाकिस्तान युद्ध (१९६५), आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टी भागांसाठी चक्रीवादळ मदत निधी (१९६९), राष्ट्रीय दुष्काळ निवारण निधी (१९७३), दिवी सीमा चक्रीवादळ (१९७७).
राजकारणात प्रवेश
१ ऑक्टोबर १९५३ रोजी राज्याच्या निर्मितीपासून ते १९८३ पर्यंत आंध्र प्रदेशमधील सर्व राज्य निवडणुका काँग्रेस पक्षाने जिंकल्या. १९७८ मध्ये आंध्र प्रदेशमध्ये सत्तेवर आलेले काँग्रेस सरकार अंतर्गत कलह अन् मुख्यमंत्र्यांच्या वारंवार बदलामुळे नाराजी झाली, अलोकप्रिय झाले. ५ वर्षांत आंध्र प्रदेशने ५ काँग्रेस मुख्यमंत्री पाहिले होते! तथापि, आंध्र प्रदेशमध्ये काँग्रेस पक्षाला कोणताही प्रबळ पर्याय नव्हता. १९८१ मध्ये एनटीआर 'सरदार पापरायुडू' या चित्रपटात काम करत होते आणि त्यांना सक्रिय राजकारणात प्रवेश करण्याची तीव्र इच्छा झाली. एनटीआर यांनी आपली सर्व चित्रपटांची कामे पूर्ण केली आणि २९ मार्च, १९८२ रोजी त्यांनी आपल्या तेलगू देसम पक्षाची स्थापना करण्याची घोषणा करून राजकारणात प्रवेश केला. आपल्या रोड शो आणि राजकीय प्रचारासाठी त्यांनी आपल्या जुन्या शेवरलेट गाडीचे 'चैतन्य रथात' रूपांतर केले. त्यांनी कामगार वर्गाचे प्रतीक असलेला खाकी गणवेश परिधान करण्यास सुरुवात केली. आपल्या 'चैतन्य रथातून' आंध्र प्रदेशच्या कानाकोपऱ्यात ७५ हजार किलोमीटरचा प्रवास करून तेलगू लोकांचा अभिमान, आत्मसन्मान जागृत केला. त्यांचा चौथा मुलगा हरिकृष्ण हा चैतन्य रथाचा चालक होता.
आपला तेलगू देसम राजकीय पक्ष सुरू केल्यानंतर अवघ्या ९ महिन्यांत, ७ जानेवारी १९८३ रोजी एनटीआर हे आंध्र प्रदेशचे पहिले बिगर-काँग्रेसचे मुख्यमंत्री बनले. त्यांच्या चित्रपट कारकिर्दीच्या विपरीत, जी सुरळीतपणे चालली होती, एनटीआर यांच्या राजकीय कारकिर्दीत अनेक चढ-उतार आले.
१४ एप्रिल, १९८३ रोजी एनटीआर यांनी भगवे कपडे घालण्यास सुरुवात केली. ६ जुलै, १९८३ रोजी एनटीआर यांनी गरिबांसाठी २ रुपये प्रति किलो तांदूळ देण्याची योजना सुरू केली, जी भारतातली अशा प्रकारची पहिलीच योजना होती. त्यांनी तेव्हा 'महिन्याला ५०० रुपयांपेक्षा कमी' उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांतील 'प्राथमिक शाळेतील मुलांसाठी' 'माध्यान्ह भोजन' कार्यक्रमही सुरू केलं. गरीब लोक त्यांना देवासमान मानत होते. तथापि, राज्य सरकारी कर्मचाऱ्यांची सेवानिवृत्तीची वयोमर्यादा ५८ वरून ५५ पर्यंत कमी करण्याच्या एनटीआर यांच्या निर्णयामुळे ते अलोकप्रिय झाले.
ऑगस्ट १९८४ चा लष्करी उठाव आणि पुनरागमन
१५ ऑगस्ट १९८४ रोजी , जेव्हा एनटीआर ओपन हार्ट सर्जरीसाठी अमेरिकेत होते, तेव्हा राज्यपाल रामलाल यांनी त्यांना मुख्यमंत्री पदावरून हटवले. १६ ऑगस्ट १९८४ रोजी, एनटीआर यांच्या मंत्रिमंडळात अर्थमंत्री असलेले नादेंडला भास्कर राव, तत्कालीन आंध्र प्रदेशचे राज्यपाल रामलाल आणि श्रीमती इंदिरा गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील केंद्र सरकारच्या पाठिंब्याने बहुसंख्य आमदारांचा पाठिंबा असल्याचा दावा करत, एनटीआर यांची जागा घेत आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री झाले. अनेक राष्ट्रीय पक्षांनी आणि प्रसारमाध्यमांनी एनटीआर यांना पाठिंबा दिला, केंद्र सरकारवर दबाव वाढवण्यात आला आणि पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी अनिच्छेने राज्यपाल रामलाल यांना पदावरून हटवून काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते शंकर दयाल शर्मा यांची आंध्र प्रदेशचे राज्यपाल म्हणून नियुक्ती केली. अखेरीस एका महिन्याच्या आत हा तिढा सुटला. १६ सप्टेंबर १९८४ रोजी एनटीआर यांना आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री म्हणून पुन्हा नियुक्त करण्यात आले .
१९८४ मध्ये, जेव्हा तामिळनाडूचे तत्कालीन मुख्यमंत्री ज्येष्ठ अभिनेते एम. जी. रामचंद्रन-एमजीआर अमेरिकेत रुग्णालयात दाखल असल्यामुळे राज्य विधानसभा निवडणुकीचा प्रचार करू शकले नाहीत, तेव्हा एमजीआरचे जवळचे मित्र असलेले एनटीआर, पक्षाचे कामकाज सांभाळणारे आर. एम. वीरप्पन यांनी ऑल इंडिया अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम - एआयएडीएमकेसाठी प्रचार केला.
३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी पंतप्रधान श्रीमती इंदिरा गांधी यांची हत्या झाल्यानंतर, भारतात डिसेंबर १९८४ मध्ये संसदेसाठी मध्यावधी निवडणुका झाल्या. राजीव गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेसने देशभरातील ५१४ पैकी ४०४ जागा जिंकून प्रचंड विजय मिळवला. तथापि, आंध्र प्रदेशात टीडीपीने ४२ पैकी ३० जागा जिंकल्या आणि संसदेत मुख्य विरोधी पक्ष बनणारा पहिला प्रादेशिक पक्ष ठरला. एनटीआर यांनी लोकांकडून नवीन जनादेश मिळवण्यासाठी मार्च १ ९८४ मध्ये मध्यावधी निवडणुका घेतल्या. आंध्र प्रदेशात त्यांच्या टीडीपी पक्षाने २९४ पैकी २०२ जागा जिंकून ते पुन्हा सत्तेवर आले. एनटीआर यांनी पटेल पटवारी पद्धत रद्द करून सत्तेचे विकेंद्रीकरण करण्यासाठी मंडल पद्धत सुरू करून महसूल सुधारणा सुरू केल्या.
९ सप्टेंबर, १९८५ रोजी एनटीआर यांनी वडिलांच्या मालमत्तेत महिलांना समान हक्क देणारा कायदा आणला, जो भारतातील अशा प्रकारचा पहिलाच कायदा होता. एनटीआर यांच्या पत्नी श्रीमती बसव तारकम यांचे १९८५ मध्ये कर्करोगाने निधन झाले . त्यांच्या स्मरणार्थ, एनटीआर यांनी फेब्रुवारी, १९८९ मध्ये श्रीमती नंदामुरी बसव तारका रामराव मेमोरियल कॅन्सर फाउंडेशनची स्थापना केली. इंडो अमेरिकन कॅन्सर ऑर्गनायझेशनच्या सहकार्याने २००० साली हैदराबाद इथं बसव तारकम इंडो अमेरिकन कॅन्सर हॉस्पिटल अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूट सुरू केले.
राष्ट्रीय राजकारणात एनटीआर यांची भूमिका
राष्ट्रीय स्तरावर काँग्रेसला पर्याय म्हणून राष्ट्रीय आघाडीची स्थापना झाली. १७ सप्टेंबर, १९८८ रोजी एनटीआर यांची अध्यक्ष म्हणून निवड झाली. तथापि, १९८५-८९ या काळात एनटीआर यांच्या हुकूमशाही शैलीमुळे ते जनतेमध्ये अप्रिय झाले. १९८९ च्या राज्य सार्वत्रिक निवडणुकीत आंध्र प्रदेशात टीडीपीने सत्ता गमावली. काँग्रेसने आंध्र प्रदेशातील २९४ पैकी १८१ जागा जिंकल्या. असे असले तरी, राष्ट्रीय आघाडीच्या माध्यमातून राष्ट्रीय स्तरावर काँग्रेसला एक प्रभावी पर्याय निर्माण करण्याचे श्रेय मोठ्या प्रमाणावर एनटीआर यांना जाते.
एनटीआर यांनी राष्ट्रीय राजकारणात स्वतःचे स्थान निर्माण केले. त्यांनी काँग्रेस-व्यतिरिक्त इतर पक्षांची 'नॅशनल फ्रंट' नावाची आघाडी स्थापन केली, ज्यात तेलगू देसम पक्षाव्यतिरिक्त जनता दल, आसाम गण परिषद यांसारख्या पक्षांचा समावेश होता. या आघाडीने भाजपच्या पाठिंब्याने १९८९ ते १९९० या काळात भारतावर राज्य केले. याच दरम्यान, एनटीआर यांनी राज्यात विरोधी पक्षनेतेपदाची सूत्रे स्वीकारली.
१९९१ मध्ये २१ मे १९९१ रोजी सार्वत्रिक निवडणुकांच्या प्रचाराच्या ऐन भरात राजीव गांधी यांची हत्या झाल्यानंतर, सरकार स्थापन करण्यासाठी कोणत्याही एका पक्षाला आवश्यक बहुमत मिळू शकले नाही. पी. व्ही. नरसिंह राव यांच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेसने इतर पक्षांच्या पाठिंब्याने अल्पमतातील सरकार स्थापन केले. पी. व्ही. नरसिंह राव यांनी निवडणुक लढवल्या नसल्यामुळे, पंतप्रधान झाल्यावर त्यांनी आंध्र प्रदेशातील नांद्याल मतदारसंघातून पोटनिवडणूक लढवली. त्यावेळी पंतप्रधान असलेले तेलगू भूमीपुत्र
राव यांच्याप्रती आदर व्यक्त करण्यासाठी एनटीआर यांनी त्यांच्या विरोधात टीडीपीचा एकही उमेदवार उभा केला नाही. पी. व्ही. नरसिंह राव यांनी ही पोटनिवडणूक ५.८ लाख मतांच्या अविश्वसनीय फरकाने जिंकली.
सप्टेंबर १९९३ मध्ये, वयाच्या ७० व्या वर्षी एनटीआर यांनी लक्ष्मी पार्वती यांच्याशी दुसरे लग्न केले. डिसेंबर १९९४ च्या राज्य सार्वत्रिक निवडणुकीत, एनटीआर यांच्या नेतृत्वाखालील टीडीपीने डाव्या आघाडीसोबत युती करून आपली सत्ता कायम राखली. या युतीने २९४ जागांच्या विधानसभेत २६९ जागा जिंकल्या, तर एकट्या टीडीपीने २२६ जागा मिळवल्या. जानेवारी १९९५ मध्ये, आंध्र प्रदेशात पहिल्यांदाच दारूबंदी लागू करण्यात आली, जी टीडीपीच्या निवडणूक आश्वासनांचा एक भाग होती. लोकप्रिय योजनांमुळे राज्याच्या तिजोरीवर बोजा पडला. या काळात, एनटीआर यांच्या दुसऱ्या पत्नी लक्ष्मी पार्वती यांची पक्षातली सक्रिय भूमिका, सरकारी कामकाजातील कथित हस्तक्षेपामुळे अनेक ज्येष्ठ टीडीपी नेते अस्वस्थ झाले होते. पक्षात फूट पडू नये म्हणून ज्येष्ठ टीडीपी नेत्यांनी चंद्रबाबू नायडू यांना पुढाकार घेण्यासाठी राजी केले आणि १ सप्टेंबर १९९५ रोजी, टीडीपीच्या बहुसंख्य आमदारांना पाठिंबा देऊन नायडू मुख्यमंत्री झाले. १८ जानेवारी १९९६ रोजी , वयाच्या ७३ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने एनटीआर यांचे निधन झाले. एनटीआर राजकारणात येण्यापूर्वी, उत्तर भारतातील तेलगू लोकांना मद्रासी म्हणून ओळखले जात असे. एनटीआर यांच्या राजकारणातील प्रवेशामुळे लोकांना हे जाणवले की तेलगूंची स्वतःची एक वेगळी ओळख आहे, जी मद्रासींपेक्षा भिन्न आहे.
१९७७ च्या आणीबाणीनंतरच्या निवडणुकांमध्ये इंदिरा गांधी आणि त्यांच्या काँग्रेस पक्षाचा दारुण पराभव झाल्यानंतर त्यांनी एक जबरदस्त पुनरागमन घडवले होते. हे पुनरागमन मोठ्या प्रमाणावर जनता पक्षाच्या सरकारच्या नामुष्कीमुळे झाले होते, जे सरकार लवकरच आपली दिशा हरवून बसले होते. आणि आता नवचैतन्य मिळालेल्या इंदिरा आणि काँग्रेस पक्ष भारताला पुन्हा जिंकण्याच्या ध्येयाने यशाच्या शिखरावर होते. ती रणनीती विधानसभा निवडणुकांपर्यंतही विस्तारली, ज्यात काँग्रेसचे काही 'पारंपरिक' बालेकिल्ले परत मिळवण्यासाठी किंवा टिकवून ठेवण्यासाठी आक्रमकपणे प्रयत्न केले गेले. आंध्र प्रदेश तिच्या पाठीशी उभा राहिला होता. १९८० मध्ये इंदिरा गांधी मेडक लोकसभा मतदारसंघात विजयी झाल्या, त्यांच्या पक्षाने राज्यातील लोकसभा निवडणुकांमध्ये एकहाती विजय मिळवला होता आणि पंतप्रधानपद पुन्हा मिळवण्याच्या त्यांच्या वाटचालीतील हे एक प्रतीकात्मक पाऊल म्हणून त्याचे स्वागत केले गेले. १९८३ मध्ये आंध्र प्रदेशातील विधानसभा निवडणुकांकडे पाहताना, त्यांना आणि त्यांच्या पक्षाला ही खात्री होती की राज्याने यापूर्वी कधीही बिगर-काँग्रेस सरकार अनुभवले नव्हते. त्यांनी नंदामुरी तारका रामाराव यांच्याशी संबंध ठेवला नव्हता.
बहुतांश लोकांसाठी 'एनटीआर' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या प्रतिष्ठित तेलगू अभिनेत्याने, काँग्रेस आणि इतर अनेक राष्ट्रीय पक्षांनी स्पष्टपणे दुर्लक्षित केलेल्या स्थानिक भावनांचा फायदा उचलला. काही शक्तिशाली स्थानिक व्यावसायिक आणि राजकीय हितसंबंधांच्या पाठिंब्याने, राव यांनी २९ मार्च १९८२ रोजी तेलगू देसम पार्टी, अर्थात टीडीपी, स्थापन केली. तेलगू अभिमान, तेलगू आकांक्षा आणि त्याला आपल्या वैयक्तिक करिश्म्याची जोड देऊन, एका वर्षापेक्षा कमी काळात एनटीआर हे इच्छुक उमेदवारापासून मुख्यमंत्रीपदापर्यंत पोहोचले. जानेवारी १९८३ मध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणुकीत, टीडीपीने पूर्ण बहुमत मिळवून सरकार स्थापन केले. 'मॅव्हरिक मेसिया: अ पॉलिटिकल बायोग्राफी ऑफ एन. टी. रामाराव' (२०२१) या पुस्तकातील या विशेष उताऱ्यात, लेखक रमेश कंदुल यांनी त्या रणनीतीवर आणि ऐतिहासिक विजयावर मार्मिक दृष्टिक्षेप टाकला आहे, ज्याने आंध्र प्रदेशचे राजकीय चित्र पूर्णपणे बदलून टाकले. हा एक असा वारसा आहे जो आजही टिकून आहे, कारण २०१४ मध्ये आंध्रमधून वेगळे करून नवीन राज्य बनवण्यात आलेल्या तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेश या दोन्ही ठिकाणी प्रादेशिक पक्षांचे सरकार आहे. एनटीआर - १९८३ ने भारताचे राजकीय चित्रही बदलून टाकले. अल्पावधीतच, अगदी थोडक्यात झालेल्या आघाड्यांच्या लाटेवर स्वार होऊन आणि आग्रही संघराज्यवादाच्या माध्यमातून राजकीय केंद्रीकरणाला मागे ढकलत, टीडीपी राष्ट्रीय स्तरावरील आघाडीच्या राजकारणात एक महत्त्वाचा घटक म्हणून उदयास आली.
बहुप्रतिक्षित निवडणुकीचे निकाल एका नाट्यमय वळणासह जाहीर झाले. दिशाभूल करण्याच्या एका उत्तम उदाहरणात, पहिला निकाल काँग्रेस (आय) च्या बाजूने लागला. शादनगर (महबूबनगर जिल्हा) या राखीव मतदारसंघातून पक्षाचे उमेदवार पी. शंकर राव यांनी टीडीपीचे उमेदवार पी. राधाकृष्ण यांचा ३००३ मतांच्या फरकाने पराभव केला. या मतदारसंघात पहिल्यांदाच इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्र इव्हीएम वापरण्यात आल्याने हा निकाल लवकर जाहीर झाला. पण आत्मविश्वासाची मूर्ती असलेले एनटीआर फारसे विचलित झाले नाहीत. त्यांच्या विश्वासाप्रमाणेच, टीडीपीच्या उमेदवारांनी लवकरच विजयाची मालिका सुरू केली. पक्षाने किनारपट्टीवरील आंध्र आणि रायलसीमा प्रदेशात निर्विवाद विजय मिळवला, तर तेलंगणामध्ये लक्षणीय मुसंडी मारली. पक्षाने ४६ टक्क्यांहून अधिक मते मिळवून भारताच्या निवडणूक इतिहासात एक विक्रम प्रस्थापित केला. सरकार स्थापन करण्यासाठी १४८ जागांची आवश्यकता असताना, पक्षाने आपल्या पहिल्याच निवडणुकीत १९८ जागा मिळवल्या. टीडीपीचा पाठिंबा असलेल्या संजय विचार मंचला चार जागा मिळाल्या. आंध्र प्रदेशच्या स्थापनेनंतर पहिल्यांदाच, काँग्रेसला ३३ टक्के मते मिळवून साठ जागांवर समाधान मानावे लागले. ही एक निवडणुकीची त्सुनामीच होती, कारण एनटीआर यांच्या जबरदस्त प्रभावाखाली इंदिरा गांधींची त्यांच्या बालेकिल्ल्यावरील पोलादी पकड अक्षरशः वाहून गेली. सर्वात जुन्या पक्षाचा, अवघ्या नऊ महिन्यांपूर्वी स्थापन झालेल्या एका नवख्या गटाने पूर्णपणे धुव्वा उडवला. या नंतर अनेक मंत्र्यांसह काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते मोठ्या दुःखात बुडाले होते. पराभव झालेल्या काही दिग्गजांमध्ये एन. जनार्दन रेड्डी, कोना प्रभाकर राव आणि एम. ए. अझीझ यांच्यासारख्या मावळत्या मंत्रिमंडळातील पंधरा सदस्यांचा आणि विधानसभा अध्यक्ष अगरला ईश्वर रेड्डी यांचा समावेश होता. टीडीपीच्या विजयामुळे या निवडणुकांमध्ये 'राष्ट्रीय' विरोधी पक्षांना मोठा फटका बसला. १९७८ मध्ये साठ जागा जिंकलेल्या जनता पक्षाचा पराभव होऊन त्यांना केवळ एक आमदार उरला. लोकदल पूर्णपणे नामशेष झाले. सीपीआय (एम) ला पाच आणि सीपीआयला चार जागा मिळाल्याने विधानसभेतील कम्युनिस्टांचे संख्याबळ नऊवर आले. डाव्या पक्षांसाठी हा आणखी एक निराशाजनक अनुभव होता, कारण १९६४ नंतर प्रथमच सीपीआय आणि सीपीआय (एम) मध्ये जागावाटप झाले होते. ऐंशी उमेदवार उभे करूनही भाजपने आपल्या तीन जागा राखण्यात यश मिळवले. ऐंशी जागांवर निवडणूक लढवलेल्या काँग्रेस (जे) ला एक जागा मिळाली. काँग्रेस (एस) ला एकही जागा मिळाली नाही. एमआयएम हा एकमेव पक्ष होता ज्याने आपले संख्याबळ तीनवरून पाच जागांपर्यंत वाढवले, तेही प्रामुख्याने हैदराबादच्या जुन्या शहरातून. एनटीआर यांच्या आक्रमणाला तोंड देणाऱ्या सन्माननीय अपवादांमध्ये जनता पक्षाचे एस. जयपाल रेड्डी आणि भाजपचे एम. व्यंकय्या नायडू यांचा समावेश होता.
संजय विचार मंचने उभे केलेल्या पाचपैकी चार उमेदवारांचा प्रभावी विजय हा संपूर्णपणे टीडीपीच्या पाठिंब्यामुळे झाला होता. लवकरच राष्ट्रीय संजय मंच (आरएसएम) असे नामकरण झालेल्या मनेकांच्या पक्षाने कोणत्याही निवडणुकीत जिंकलेल्या आमदारांची ही आतापर्यंतची सर्वाधिक संख्या होती. हा ऐतिहासिक विजय कसा आणि का घडला यावर विपुल विश्लेषणे आणि भाष्ये झाली आहेत. हा विजय महत्त्वपूर्ण आहे, कारण राजकीय पक्षाची स्थापना केल्यानंतर नऊ महिन्यांच्या आत सत्ता काबीज करण्याचा एनटीआर यांचा पराक्रम आजही अबाधित आहे. या नेत्रदीपक सत्तांतराचे श्रेय कोणत्याही एका घटकाला देता येत नाही. ती व्यक्ती आणि तो क्षण एकत्र आल्यामुळे एपीच्या इतिहासाचा प्रवाह नाट्यमयरीत्या बदलला. काँग्रेस (आय) ला एक व्यवहार्य पर्याय म्हणून स्वतःला सादर करण्याची एनटीआर यांची क्षमता हे एक प्रमुख कारण होते. काँग्रेसविरोधी मते सहज उपलब्ध होती. गरज होती ती एका विश्वासार्ह पर्यायाची. जिथे इतर सर्व विरोधी पक्ष अपयशी ठरले, तिथे टीडीपी यशस्वी झाली, कारण ती लोकांच्या आकांक्षा अधिक अचूकपणे प्रतिबिंबित करू शकली. 'इंडियन एक्सप्रेस'ने आपल्या संपादकीयात, 'तेलुगू देसमचा उदय म्हणजे एक सूडाचा आवेश' असे वर्णन करताना म्हटले की, एनटीआर यांनी 'एक विशिष्ट भावना अचूकपणे टिपली' आणि त्याचबरोबर तेलुगू 'आत्मसन्मान' पुनर्संचयित करण्याच्या त्यांच्या प्रतिज्ञेने लोकांच्या मनाला स्पर्श केला. एनटीआर यांनी ज्या प्रकारे आपल्या 'आत्मसन्मानाच्या घोषणे'ला धर्मांधतेच्या घटकांशिवाय परिष्कृत केले, ते आश्चर्यकारकपणे ऐतिहासिकदृष्ट्या तेलुगू राष्ट्रवादाशी सुसंगत होते. के. सी. सुरी यांनी निदर्शनास आणल्याप्रमाणे, 'विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीपासून तेलुगू लोकांनी तेलुगू राष्ट्रीय अभिमान आणि भारतीय राष्ट्रवाद यांचे उत्तम मिश्रण करण्याची ही प्रवृत्ती दर्शविली आहे....!'
एनटीआर यांची तेलगू लोकांच्या पारंपरिक आणि सांस्कृतिक भांडारातून मोठ्या प्रमाणावर घेतलेली स्थानिक प्रतिमा आणि स्थानिक भाषाशैलीमुळे सर्वसामान्य माणसाशी त्वरित नाते जोडले गेले. त्यांनी वेळोवेळी आत्मा गौरवम् (स्वाभिमान), जाति गौरवम् (तेलुगु जातीचा सन्मान), धर्म युद्धम (न्यायासाठी लढा) आणि कुरुक्षेत्रम् (महाभारतातील महाकाव्य युद्ध) यांचा उल्लेख केला. या सर्व अभिव्यक्ती लोकांच्या सांस्कृतिक प्रवृत्तीला आकर्षित करणाऱ्या होत्या. टीडीपीच्या प्रचार साहित्यामध्ये एनटीआर यांची भगवान कृष्ण, भगवान राम, सम्राट कृष्णदेवराय, गूढवादी वीरभ्रह्मेंद्र स्वामी आणि मध्ययुगीन मंत्री ब्रह्म नायडू यांसारख्या विविध पौराणिक आणि ऐतिहासिक भूमिकांमधील सात चित्रे असलेल्या एका पुस्तिकेचा समावेश होता, आणि या साहित्याने 'देशाच्या अंगणात उपलब्ध असलेल्या स्वदेशी प्रतिमा आणि वाक्प्रचारांच्या माध्यमातून डाव्या आणि मूलगामी तत्त्वांचा' प्रसार कसा केला. एनटीआर यांची अस्सल तेलगू भाषेतील नाट्यमय भाषणे मतदारांच्या मनात घर करून राहिली. उदाहरणार्थ, काँग्रेस पक्षातील भ्रष्टाचाराच्या मुद्द्यावर ते सवाल करायचे, 'हा कोणाच्या बापाचा पैसा आहे?' काँग्रेस आता सन्माननीय पक्ष राहिलेला नाही, हे अधोरेखित करण्यासाठी ते म्हणायचे की, 'तो झाडाच्या नावाखाली सडकी फळे विकत आहे'. तसेच, एनटीआर आणि त्यांच्या पक्षाला संकुचित प्रादेशिक किंवा फुटीरतावादी म्हणून चित्रित करण्याचा प्रयत्नही त्याच कारणास्तव लोकांना फारसा पटला नाही. एनटीआर फुटीरतावादी नव्हते, आणि त्यांनी प्रत्यक्षात रामराज्यासारख्या अखिल भारतीय प्रतीकांचा वापर केला. रामराज्य ही आदर्श शासनाची हिंदू संकल्पना असून, ती सांस्कृतिकदृष्ट्या राष्ट्रीय कल्पनेचा एक अविभाज्य भाग होती. टीडीपीची प्रचारमोहीम आशय आणि शैलीच्या बाबतीत तामिळनाडूच्या डीएमकेपेक्षा खूप वेगळी होती. एनटीआर यांचे तेलगू राष्ट्रवादाचे आवाहन राष्ट्रीय अस्मितेच्या कल्पनेच्या कधीही विरोधात नव्हते.
विश्लेषकांनी टीडीपी आमदारांच्या सामाजिक पार्श्वभूमीतील महत्त्वपूर्ण बदलाकडे लक्ष वेधले आणि त्यामुळेच पक्षाला आश्चर्यकारक विजय मिळण्यास हातभार लागला, असे सुचवले. टीडीपीने प्रबळ जाती समूह आणि मागास जाती (बीसी) यांच्यात युती घडवून आणली. याउलट, काँग्रेस (आय) ने उच्चजातीय गट आणि अनुसूचित जाती व जमाती यांना एकत्र आणले होते. तेव्हापासून मागासवर्गीय हे टीडीपीच्या निवडणूक समर्थनाचा कणा राहिले आहेत. हे लक्षात घेणे मनोरंजक ठरू शकते की, १९८३ च्या विधानसभेत रेड्डी आमदारांची संख्या अडुसष्ट होती, जी २९४ सदस्यांच्या सभागृहात कम्मा आमदारांची संख्या बावन्न होती. तब्बल पंचेचाळीस रेड्डी आमदार टीडीपीच्या तिकिटावर निवडून आले होते. टीडीपीच्या तिकिटावर निवडून आलेल्या कम्मा आमदारांची संख्या अठ्ठेचाळीस होती, जी किंचित जास्त होती, तर इतर पक्षांच्या चिन्हावर केवळ तीन कम्मा आमदार निवडून आले. वरवर पाहता, टीडीपीच्या माध्यमातून अधिक कम्मा आमदारांनी विधानसभेत प्रवेश केल्याचे दिसते. पण १९६७ मध्ये, जेव्हा टीडीपी अस्तित्वात नव्हती, तेव्हाही तब्बल चव्वेचाळीस कम्मा आमदार विधानसभेत निवडून आले होते. टीडीपीचा विजय हा प्रादेशिक अस्मितेचा विजय म्हणूनही मोठ्या प्रमाणावर चर्चिला गेला आहे. असा युक्तिवाद केला जातो की, स्वातंत्र्यापासून, उदयास येत असलेल्या प्रादेशिक भांडवलदार वर्गाला दिल्ली-केंद्रित राजकारणाच्या जगात आपल्या हितसंबंधांचे रक्षण करणे आणि त्यांना चालना देणे अधिकाधिक कठीण वाटू लागले होते. उद्योगपती आणि माध्यम सम्राट रामोजी राव यांच्या उदाहरणावरून स्पष्ट होणाऱ्या या अस्मितावादी वर्गाने टीडीपीसारख्या प्रादेशिक पक्षांच्या उदयाला हातभार लावला. विशेष म्हणजे, १९८० च्या दशकापासून, राज्यांनी, विशेषतः काँग्रेस-व्यतिरिक्त इतर पक्षांची शासना असलेल्या राज्यांनी, सत्ता रचनेत अधिक अर्थपूर्ण वाटा मागण्यास सुरुवात केली.
तामिळनाडूमध्ये एनटीआर यांचे राजकीय यश एमजीआर यांच्यापेक्षा लक्षणीयरीत्या वेगळे होते, ही वस्तुस्थिती अनेक भाष्यकारांनी नमूद केली होती. एमजीआर यांनी स्वतःचा पक्ष स्थापन करून सत्तेवर दावा करण्यापूर्वी राजकारणात काम करण्याचा त्यांचा प्रदीर्घ अनुभव होता. एनटीआर यांचा राजकीय प्रवेश अचानक आणि त्यांच्या पूर्वीच्या राजकीय सहभागाचा लवलेशही नसताना झाला. एनटीआर यांना आपल्या अभूतपूर्व यशाची तीव्र जाणीव होती. 'मी यावेळी जे काही मिळवले आहे त्याची इतरांशी तुलना करणे योग्य नाही. यश मिळवण्यापूर्वी ते खूप काळ राजकारणात होते. मी हे नऊ महिन्यांत केले आहे,' असे एनटीआर यांनी दिलेल्या एका मुलाखतीत सांगितले. टीडीपीच्या उदयाने, एका अर्थाने, पुनरुत्थान झालेल्या भाजपसह कोणत्याही 'राष्ट्रीय' पक्षाला नजीकच्या भविष्यात राज्यात सत्तेवर येण्याची शक्यताच संपुष्टात आणली. २०१४ मध्ये राज्याच्या विभाजनानंतरही, टीडीपी आणि तेलंगणा राष्ट्र समिती (टीआरएस) या दोन प्रादेशिक पक्षांनी अनुक्रमे आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणामध्ये सत्ता मिळवली. २०१९ मध्ये, पुन्हा टीआरएस आणि वायएसआर काँग्रेस या प्रादेशिक पक्षांनी दोन्ही तेलगू राज्यांमध्ये दणदणीत सत्ता मिळवली. भाजप आणि काँग्रेस हे कमकुवत विरोधी पक्ष बनून राहिले. टीडीपीच्या यशाने प्रेरित होऊन, त्यानंतर अनेक प्रादेशिक पक्ष उदयास आले, ज्यांनी काही प्रमाणात यश मिळवले, परंतु कोणाचाही प्रभाव तितका नाट्यमय नव्हता. त्याचप्रमाणे, एआयएडीएमके (स्थापना १९७२) पासून ते आप (स्थापना २०१२) पर्यंतच्या देशातील सर्व प्रादेशिक पक्षांमध्ये, एनटीआर यांच्या टीडीपीने देशातील नवोदित पक्षांमध्ये सर्वोत्तम कामगिरी केली.
हे स्पष्ट आहे की, एनटीआर आणि त्यांचा पक्ष केवळ त्यांच्या चित्रपटसृष्टीतील ग्लॅमरच्या जोरावर सत्तेवर आले नाहीत. त्यांच्या यशासोबत एक नवी स्वदेशी विचारधारा आणि राजकीय संस्कृतीही उदयास आली. एका व्यवहार्य राजकीय पर्यायासाठी ती योग्य वेळ होती, आणि ती पोकळी भरून काढण्यासाठी तो माणूस पुढे आला. ही महत्त्वपूर्ण राजकीय घडामोड केवळ एक फिल्मी बाब नसून त्याहून अधिक काहीतरी होती, हे अनेक दशकांनंतर स्पष्ट झाले, जेव्हा चिरंजीवी नावाच्या दुसऱ्या एका चित्रपट अभिनेत्याने त्याच धर्तीवर पुन्हा एकदा प्रयत्न केला, पण त्याला तसा परिणाम मिळाला नाही. इंदिरा गांधी आणि प्रस्थापित काँग्रेसविरुद्ध विजय मिळवून देणाऱ्या एनटीआर यांच्या प्रभावामुळे, तेलगू लोकांना देशाच्या नजरेत निश्चितच एक नवी ओळख मिळाली. तेलगू लोकांची एक कायमची तक्रार होती की, भाषिक राज्य स्थापन झाल्यानंतरही उत्तर भारतीय मानसिकतेत त्यांना 'मद्रासी' या नावाने दडपले गेले होते. एनटीआर यांच्या आगमनाने दिल्लीतील राजकारणी आणि प्रसारमाध्यमे आंध्र प्रदेशकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनात निश्चित बदल घडवून आणला. बी. पी. आर. विठ्ठल, एक प्रतिष्ठित सनदी अधिकारी, आपल्या गृहराज्यातील नाट्यमय राजकीय घडामोडींच्या काळात आफ्रिकन देश सुदानमध्ये अर्थसंकल्पीय सल्लागार म्हणून कार्यरत होते. विठ्ठल, ज्यांनी नंतर एनटीआर यांच्या सरकारमध्ये नियोजन मंडळाचे उपाध्यक्ष म्हणून काम केले, त्यांनी आठवण सांगितली:
जानेवारी १९८३ मध्ये, सुदानमधील खार्तुम येथे लाल बहादूर स्टेडियममध्ये झालेल्या एका जाहीर समारंभात, एन. टी. रामाराव यांचा आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री म्हणून शपथविधी सोहळा मी सुदानी टीव्हीवर थेट पाहिला. भारताचा एक महत्त्वाचा भाग तेलगू देश आहे, हे संपूर्ण अरब जगाला तेव्हाच पहिल्यांदा कळले. तोपर्यंत, उत्तर भारतीयसुद्धा आम्हाला फक्त 'मद्रासी' म्हणूनच ओळखत होते. स्वतंत्र भाषिक राज्य मिळवून आम्हाला जे साध्य करायचे होते, ते भावनिकदृष्ट्या तेव्हाच आणि संपूर्णपणे एनटीआर यांच्यामुळेच साध्य झाले. एनटीआर यांनी आपल्या ऐतिहासिक विजयाने माध्यमांमध्ये इतकी प्रचंड उत्सुकता निर्माण केली की, ब्रिटिश, पश्चिम जर्मन आणि इटालियन अशा तीन युरोपियन टेलिव्हिजन चमूंनी त्यांचे चित्रीकरण करण्यासाठी हैदराबादला भेट दिली. इंदिरा गांधींना पराभूत करणाऱ्या या चित्रपट अभिनेत्यामध्ये असे काय विशेष आहे, हे पाहण्यासाठी दिल्लीस्थित पत्रकार अलिकडच्या वर्षांत प्रथमच हैदराबादमध्ये दाखल झाले होते. एन. टी. रामाराव यांचे वयाच्या ७२ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले. मिळालेल्या माहितीनुसार, १९९४ मध्ये पुनरागमन केल्यानंतर नऊ महिन्यांनी, त्यांचे जावई आणि मंत्रिमंडळातील सहकारी एन. चंद्रबाबू नायडू यांच्या नेतृत्वाखालील बंडाने एन. टी. रामाराव यांना सरकार आणि पक्षातून बाहेर काढले. लक्ष्मी पार्वतीसोबत राज्यभर झंझटा दौरा करूनही, टीडीपी कार्यकर्त्यांचा पाठिंबा पुन्हा मिळवण्याचे त्यांचे प्रयत्न निष्फळ ठरले. २००४ च्या विधानसभा निवडणुकीत चंद्रबाबू नायडू यांचा पराभव झाल्यानंतरच, त्यांच्या पत्नीने श्रीरंगपट्टण येथे त्यांच्या अस्थींचे विसर्जन केले.
पुरस्कार आणि सन्मान:
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (निर्माता म्हणून)१९५४: तेलुगूमधील सर्वोत्कृष्ट वैशिष्ट्यपूर्ण चित्रपटासाठी प्रमाणपत्र प्रमाणपत्र: निर्माता -थोडू डोंगालू १९६०: तेलुगूमधील सर्वोत्कृष्ट वैशिष्ट्यपूर्ण चित्रपटासाठी गुणवत्ता प्रमाणपत्र: निर्माता -सीथाराम कल्याणम १९६८: सर्वोत्कृष्ट फीचर चित्रपटासाठी राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार- १९६८ तेलुगु मधील सर्वोत्कृष्ट फिचर चित्रपटासाठी राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार : १९६८ तेलुगु मधीलसर्वोत्कृष्ट फीचर चित्रपट भारत सरकारचा श्री पुरस्कार १९५४ : राजू पेडा १९६३ साठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : लावा कुसा नंदी पुरस्कार १९७० साठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेता : कोडालू दिदीना कपूरम फिल्मफेअर पुरस्कार दक्षिण १९७२ साठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा नंदी पुरस्कार : बडी पंथुलन ९ मधील सर्वोत्कृष्ट तेलुगु अभिनेता : अन्य अवॉर्ड १९७२ आणि डॉ. विद्यापीठ २९ ऑगस्ट २०२३ रोजी, एन.टी. रामाराव यांच्या शताब्दीनिमित्त भारताच्या राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते १०० रुपयांच्या स्मारक नाण्याचे अनावरण करण्यात आले. १४ डिसेंबर १९४९ रोजी प्रदर्शित झालेल्या एन.टी.आर. यांच्या 'मन देशम' या पहिल्या चित्रपटापासून, १४ डिसेंबर २०२४ रोजी तेलुगू चित्रपटसृष्टीने त्यांच्या चित्रपट कारकिर्दीची ७५ वर्षे साजरी केली.
हरीश केंची,
९४२२३१०६०९
No comments:
Post a Comment