टागोरांनी वर्णन केलेले शिवाजी महाराज

महाराष्ट्राची ओळख काय आहे? तर एक गोष्ट वाचून दाखवतो. हा मराठीतला भावार्थ आहे. १९०४ मध्ये रविंद्रनाथ टागोरांनी शिवाजी महाराजांवर लिहिलेली कविता आहे. शिवछत्रपतींचा आदर्श, त्यांच्याविषयीचं प्रेम, हेवा कुठपर्यंत पसरला होता हे बघा. सगळ्यांना शिवछत्रपती कळले होते, मात्र महाराष्ट्राला कळले नाहीत. टागोरांच्या कवितेचा भावार्थ काय आहे बघा, "हे शिवाजीराजे महाराज, आज आम्ही तुम्हाला इतिहासातील राजा म्हणून आठवत नाही, तर एका जागृत शक्तीप्रमाणे पुन्हा आमंत्रित करतो. तुम्ही तलवारीने जिंकलेली भूमी नाही तर आत्मसन्मान जागवलेला जनसमुदाय हीच खरी तुमची परंपरा. तुम्ही लोकांना फक्त राज्य दिलं नाहीत, तर स्वराज्य दिलंत. भीतीच्या सावलीतून बाहेर पडून उभं राहणं काय असतं हे शिकवलंत. आजही आम्ही तसेच गुलाम आहोत, भीतीचे, आळसाचे आणि परावलंबित्वाचे. तुम्ही शत्रुंशी लढता, आम्हाला स्वतःशी लढायला शिकायचं आहे. हे शिवाजीराजा, तुमचा उत्सव फक्त ढोल ताशांमध्ये नको, तो विचारांमध्ये, कृतीत, स्वभावात दिसायला हवा. तुमचं नाव घेणं सोपं आहे पण तुमच्यासारखं जगणं कठीण आहे. तुम्ही साधेपणात महानता दाखवलीत तर धर्मात सहिष्णुता सत्तेत संयम. आज आम्ही सत्तेला स्वार्थ समजतो आणि धर्माला भेदभाव आणि राष्ट्राला घोषणा. शिवाजी महाराज तुमचा उत्सव तेव्हाच होईल जेव्हा प्रत्येक माणूस स्वतःच्या मनातलं राज्य जिंकेल. उठा, जागे व्हा, तुमची तलवार आता लोखंडाची नाही तर विचारांची असावी. तुमचा किल्ला आता डोंगरांमध्ये नाही तर लोकांच्या विचारांमधे असावा. हे शिवाजीराजा, आम्हाला पुन्हा शिकवा स्वराज्य म्हणजे केवळ सत्ता नाही तर जबाबदारी आहे....!" 

रविंद्रनाथ टागोरांनी हे १९०४ मध्ये लिहून ठेवलं आहे. जे आम्हाला अजूनही समजत नाही. महाराष्ट्राची संत परंपरा अशी परंपरा तुम्हाला कुठेही सापडणार नाही. संतांनी आपल्या या भागाची ज्याला आपण राज्य म्हणतो त्याची वैचारिक मशागत केली. जातीपातीपासून सगळ्यांना दूर लोटलं, भेदभाव काढून टाकले. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यादरम्यान आपल्या तत्त्वांनी आणि कुशल नेतृत्वाने स्वातंत्र्यसैनिकांना, राष्ट्रवाद्यांना प्रेरणा दिली. त्यांनी अनेक वर्षे मुघलांविरुद्ध लढा दिला आणि शेवटच्या श्वासापर्यंत आपल्या प्रजेचे आणि राज्याचे रक्षण केले. स्वातंत्र्यापूर्वीच्या भारतातील पंजाब, आसाम, बंगाल, गुजरात आणि तामिळनाडू येथील अनेक राष्ट्रवाद्यांनी लोकांना भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी उठून लढण्याची प्रेरणा देण्यासाठी त्यांच्या शौर्यगाथेचा आधार घेतला. नोबेल पारितोषिक विजेते रवींद्रनाथ टागोर आणि पंजाब केसरी लाला लजपतराय यांनी कविता आणि चरित्राच्या माध्यमातून शिवाजीं महाराज यांचे जीवन कथन केले आहे. लोकांमध्ये स्वातंत्र्याची ठिणगी पेटवण्यासाठी टागोर यांची शिवाजी महाराजांवरील नाटके बंगाल आणि आसाममध्ये सादर केली गेली. बिपिनचंद्र पाल आणि अरविंद घोष यांसारख्या इतर महान व्यक्तींनीही मासिके आणि वृत्तपत्रांमध्ये प्रकाशित झालेल्या आपल्या लिखाणातून त्यांचे गौरवगान केले.

शिवाजी महाराज - प्रेरणास्रोत. शिवाजी महाराजांनी आत्मसात केलेली मूल्ये इतर शासकांमध्ये क्वचितच आढळत होती. त्यांनी स्त्रियांना आदराने वागवले आणि त्यांच्याकडे कधीही केवळ एक वस्तू म्हणून पाहिले नाही. इतर शासकांप्रमाणे, त्यांनी आपल्या विरोधकांना पराभूत केल्यानंतरही स्त्रियांना कधीही इजा पोहोचवली नाही किंवा गुलाम बनवले नाही. त्यांच्या आईची जी काही मूल्ये आणि गुणांची इच्छा होती, ते सर्व त्यांच्यामध्ये आढळले. एक नेता म्हणून, कोणत्याही गोष्टीवरील त्यांचा निर्णय निर्विवाद होता. ते त्यांच्या काळातील शासकांपेक्षा प्रशासन आणि लष्करी रणनीतीमध्ये खूपच श्रेष्ठ होत. त्यांच्या शौर्याने आणि धैर्याने लाखो भारतीयांना ब्रिटिशांविरुद्ध उठून लढण्याची प्रेरणा दिली. त्यांच्या मूल्यांमुळे आणि देशावरील अथांग प्रेमामुळे, ते सतराव्या शतकात येथील लोकांसाठी एक राष्ट्रभक्त बनले. स्वातंत्र्यसैनिक भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी लढण्याकरिता त्यांना प्रेरणास्रोत मानत असत. शिवाजी महोत्सव आणि चरित्र : बाळ गंगाधर लोकमान्य टिळकांनी शिवाजी महाराजांचे उदाहरण दाखवून महाराष्ट्रातील तरुणांमध्ये राष्ट्रवादाची बीजे पेरण्यासाठी १८९५ मध्ये शिवाजी महोत्सवाची शिवजयंती साजरी करण्यात सुरुवात केली. त्या काळात, भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी रणनीती आखण्याकरिता बंगाल, पंजाब, पुणे आणि तत्कालीन मुंबई ही क्रांतिकारकांची केंद्रे होती. हा महोत्सव लवकरच बंगाली लोकांमध्ये लोकप्रिय झाला. आणि जेव्हा लोकमान्य टिळकांनी १९०६ मध्ये या महोत्सवासाठी बंगालला भेट दिली, तेव्हा त्यांना प्रचंड पाठिंबा मिळाला.

बंगालच्या क्रांतिकारकांपैकी एक, अरविंद घोष यांचे धाकटे बंधू बरिंद्र कुमार घोष, हे शिवाजी महाराजांच्या विचारांनी खूप प्रभावित झाले होते. ते ‘जुगंतर’ नावाच्या एका क्रांतिकारक मासिकासाठी शिवाजी महाराजांवर लेख लिहीत असत. अनुशीलन समिती या आणखी एका क्रांतिकारक गटानेही शिवाजी महाराजांच्या चरित्रांच्या माध्यमातून बंगाली लोकांना प्रेरणा देण्यात योगदान दिले. त्यांनी ‘मुक्ती कोण पथे...?’ या शीर्षकाचे एक बंगाली पुस्तक प्रकाशित केले. त्याचे इंग्रजी भाषांतर ‘स्वातंत्र्याचा मार्ग कोणता...?’ असे आहे. या पुस्तकात शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाने महाराष्ट्राला स्वातंत्र्य कसे मिळवून दिले याचे वर्णन आहे. त्यांनी क्रांतिकारक चळवळीसाठी शिवाजी महाराजांची ‘हर हर महादेव...!’ ही घोषणाही स्वीकारली.रवींद्रनाथ टागोरांची महाराजांवरील टागोर यांची ‘प्रतिनिधी’ ही कविता संपूर्ण भारतात लोकप्रिय आहे. या कवितेत, शिवाजी महाराजांनी हिंदू धर्माचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी भगवा ध्वज कसा स्वीकारला, याचे वर्णन टागोर यांनी केले आहे. कवितेची सुरुवात सातारा किल्ल्यावर शिवाजी महाराज आणि त्यांचे गुरू रामदास यांच्या भेटीच्या संक्षिप्त वर्णनाने होते. ते वर्णन असे आहे, "एके सकाळी, आपल्या गुरूंना दारोदार भीक मागताना पाहून शिवाजी महाराजांना आश्चर्य वाटते की, स्वतः राजा असूनही ते भिक्षू आनंदी का नाहीत. म्हणून त्यांचे समाधान करण्यासाठी, ते आपला दरबारी बालाजी याला बोलावतात आणि त्याला गुरू रामदासांना एक हस्तलिखित चिठ्ठी पोहोचवण्यास सांगतात. रामदासांना कळते की शिवाजी महाराजांनी आपले संपूर्ण राज्य त्यांना दान केले आहे. दुसऱ्या दिवशी रामदास शिवाजीकडे जातात आणि म्हणतात, “आता तुम्ही तुमचे राज्य देऊन टाकले आहे, तर तुमचा काय उपयोग...?” शिवाजी विनम्रपणे उत्तर देतात की, “मी तुमच्या सेवेसाठी आनंदाने माझ्या प्राणांचे बलिदान देईन..!.” मग रामदास शिवाजीला त्यांच्यासोबत भिक्षा मागण्यास सांगतात. ते दोघे मिळून काही घरांतून भिक्षा गोळा करतात. काही काळानंतर, रामदास शिवाजीला सुचवतात की, त्यांनी राजा म्हणून नव्हे, तर त्यांचे 'प्रतिनिधी' म्हणून राज्य करावे. अशा प्रकारे, राज्यावर अशा व्यक्तीचे राज्य असेल, ज्याचे स्वतःचे राज्य नाही आणि शासक सर्व ऐहिक गोष्टींपासून मुक्त असेल. मग ते शिवाजीला आशीर्वाद देतात आणि आपले भगवे वस्त्र देतात, आणि म्हणतात, “आजपासून हा 'भगवा ध्वज' तुमचा राजचिन्ह असेल...!” ही कविता यावर प्रकाश टाकते की, शिवाजीचे गुरू, रामदास यांनी देशाचे प्रतिनिधित्व करण्याचा आदर्श कसा रुजवला आणि स्वातंत्र्य हे स्वतःपेक्षा कसे मोठे आहे हे कसे सांगितलं.

रवींद्रनाथ टागोर यांच्या “प्रतिनिधी” कवितेचा इंग्रजी अनुवाद येथे दिला आहे: “म्हणून नियतीने तुला एका भिकाऱ्याचा प्रतिनिधी बनवले आहे. तू राजा होशील, पण त्याच वेळी गरीब, दीन, उदासीन, अलिप्त. तू राजधर्माचे पालन करशील, जणू काही ते माझेच कर्म आहे. राज्य असूनही तुझ्यात एकही वत्स नसेल. म्हणून माझ्या आशीर्वादाने माझे हे भगवे वस्त्र धारण कर. या भिकाऱ्याचे संन्यासी वस्त्र तुझा ध्वज बनव..!, असे गुरू रामदास म्हणाले. ”रवींद्रनाथ टागोर यांची शिवाजी महाराजांवरील आणखी एक प्रसिद्ध कविता १९०४ मध्ये “शिवाजी उत्सव” नावाच्या पुस्तकासाठी प्रकाशित झाली होती, जी कलकत्त्यातील शिवाजी महोत्सवात लोकांना विनामूल्य वाटण्यात आली होती. पुस्तकासाठी प्रकाशित झालेल्या कवितेचा हा इंग्रजी अनुवाद आहे. “कोणत्या दूरच्या शतकात, कोणत्या अज्ञात दिवशी, जो मला आज आठवत नाही, कोणत्या पर्वताच्या शिखरावर, अंधाऱ्या अरण्यात, हे राजा शिवाजी, जेव्हा हा विचार तुमच्या मनात आला, तेव्हा विजेच्या कडकडाटाप्रमाणे तुमचा कपाळ उजळून निघाले. “या भूमीचे विखुरलेले भाग मी एका धर्माने अनंतकाळासाठी बांधीन...!”  ही कविता केवळ शिवाजींच्या जीवनातील घटनांचे वर्णन करण्याऐवजी, त्यांचे चारित्र्य आणि समकालीन भारतातील त्याचे महत्त्व अधोरेखित करते.