डॉ. सी. नारायण रेड्डी

महाराष्ट्र राज्य तेलुगू साहित्य अकादमी यांच्यावतीने ज्या व्यक्तिमत्वाच्या साहित्य संपदेवर कवी संमेलन संपन्न झालं ते भाषाप्रभू तेलुगूतले ज्यांना ग.दि.माडगूळकर संबोधले जाईल असे ज्येष्ठ साहित्यिक डॉ. सी. नारायण रेड्डी यांचा मराठी भाषा, मराठी साहित्य, महाराष्ट्र यांच्याशी अनन्य साधारण असे संबंध होते. आपल्याकडच्या चारोळी प्रमाणे त्यांनी पांच ओळीच्या कविता ' पंचपदी' म्हणून लिहिल्या आहेत. त्याचे मराठीत भाषांतर झालेले आहे. त्यांचा मराठी साहित्याशी नाटकांशीही संबंध होता. मराठी भाषा त्यांना अवगत होती. त्यामुळंच सोलापूर इथं निसर्ग साहित्यिक तेलुगू भाषिक स्व. मारुती चितमपल्ली यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या ७९ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात समारोपाचे अध्यक्ष म्हणून सी. नारायण रेड्डी यांना आमंत्रित करण्यात आले होते. त्यावेळी त्यांनी मराठी तेलुगू साहित्याचा परस्पर संबंध यावर आपले विचार मांडले होते. 

डॉ. सी. नारायण रेड्डी हे आधुनिक तेलुगू साहित्यातले एक उत्कृष्ट लेखक होते. त्यांचे व्यक्तिमत्व बहुआयामी होते, त्यांच्यात कवी, समीक्षक, गीतकार, नाटककार, शिक्षणतज्ज्ञ, प्रशासक आणि एक उत्कृष्ट वक्ते अशा विविध भूमिकांचा संगम होते. तेलुगू, उर्दू, हिंदी, इंग्रजी आणि संस्कृत भाषेवर त्यांचे विलक्षण प्रभुत्व होते. १९८८ साली देशाचा सर्वोच्च साहित्यिक पुरस्कार, ज्ञानपीठ, प्राप्त करणारे डॉ. रेड्डी हे त्यांच्या पिढीतले सर्वात प्रतिष्ठित कवी होते. पाच दशकांहून अधिक काळ कवी म्हणून कार्यरत राहिलेल्या डॉ. सी. नारायण रेड्डी यांच्या नावावर ८२ साहित्यकृती आहेत. ते त्यांच्या अनेक साहित्यकृतींमधून एक नवीन प्रवाह निर्माण करणारे ठरले. कविता आणि साहित्य समीक्षा या दोन्ही क्षेत्रांत त्यांचे प्रभुत्व होते. आधुनिक तेलुगू कवितेवरील परंपरा, प्रयोगांच्या प्रभावाचे मूल्यांकन करणारे त्यांचे संशोधन कार्य १९६७ मध्ये प्रकाशित झाल्यापासून त्यांचा तो ग्रंथ 

 एक अभिजात ग्रंथ मानला जातो. त्यांच्या काव्य प्रतिभेचा आणि व्यक्तिमत्त्वाचा आणखी एक पैलू म्हणजे त्यांच्या नावावर साडेतीन हजारहून अधिक चित्रपटगीते आहेत. ते उस्मानिया विद्यापीठात तेलुगूचे प्राध्यापक होते. डॉ. सी. नारायण रेड्डी यांनी आपल्या चिकित्सक बुद्धी, भेदक अंतर्दृष्टी आणि काव्यात्मक संवेदनशीलतेच्या जोरावर अध्यापन क्षेत्रात मोठे यश मिळवलंय. त्यांनी शैक्षणिक, प्रशासकीय क्षेत्रांमध्ये महत्त्वाची आणि जबाबदारीची पदे भूषवली आहेत, जसे की, अध्यक्ष, आंध्र प्रदेश अधिकृत भाषा आयोग; कुलगुरू, डॉ. बी.आर. आंबेडकर मुक्त विद्यापीठ आणि पोटी श्रीरामुलू तेलुगू विद्यापीठ; आंध्र प्रदेश सरकारचे भाषा आणि संस्कृती सल्लागार; अध्यक्ष, आंध्र प्रदेश राज्य सांस्कृतिक परिषद; आणि भारताच्या राष्ट्रपतींनी नामनिर्देशित केलेले राज्यसभेचे सदस्य होते. या शिक्षणतज्ज्ञाने, भाषेवरील आपल्या अतीव प्रेमापोटी तेलुगू साहित्यातल्या प्राचीन, मध्ययुगीन अभिजात ग्रंथांबरोबरच समकालीन कविताही केवळ स्वतः वाचल्या नव्हत्या, तर त्यातले बारकावेही पूर्णपणे आत्मसात केले होते. अखेरीस, १९५३ मध्ये 'नववानी पुव्वू' (लाजाळू फूल) या संगीत-गीतांच्या एका लहानशा संग्रहाच्या प्रकाशनाने त्यांनी लेखक म्हणून पदार्पण केलं. पुढे, १९६४ मध्ये 'ऋतू चक्रम्' (ऋतूचक्र), १९६८ मध्ये 'मध्यतरागती मंदाहास्यम' ( मध्यमवर्गीयांचे कोमल हास्य), १९७० मध्ये 'मंतालु मानवूडू' (ज्वाळा आणि माणूस) आणि अखेरीस, १९८० मध्ये त्यांची सर्वोत्कृष्ट साहित्यकृती 'विश्वंभर' यांच्या प्रकाशनाने ते एक परिपूर्ण कवी म्हणून उदयास आले. त्यांची कार्यकक्षा विशाल आहे. ते आपल्या प्रत्येक वाढदिवशी सातत्याने एक कवितासंग्रह प्रकाशित करत असत. त्यांनी कविता, गीतनाट्ये, गद्यनाट्ये, अनुवाद, गझल इत्यादींसह ८२ हून अधिक साहित्यकृती लिहिल्या होत्या. त्यांच्या वयाला साजेसे, त्यांची सुरुवातीची कविता स्वाभाविकपणेच रोमँटिक होती. परंतु पाच दशकांहून अधिक काळ चाललेल्या त्यांच्या प्रदीर्घ काव्य कारकिर्दीत, त्यांनी अभिजात, प्रगतिशील, क्रांतिकारक आणि मानवतावादी अशा विविध आणि गुंतागुंतीच्या काव्यमार्गांचा प्रवास केला. अर्थातच, त्यांनी स्वतःला कोणत्याही संकुचित वैचारिक पंथापुरते कधीही मर्यादित ठेवलं नाही. त्यांच्या कविता या विचारांतली सूक्ष्मता, भावनांची खोली आणि अभिव्यक्तीतल्या सुस्पष्टतेसाठी ओळखल्या जातात. त्यांची शब्दशैली ही संगीतमय, लयबद्ध आहे. त्यांचे काव्यसंपन्न कार्य विविधतेच्या दृष्टीने खूप प्रभावी आहे. लोकप्रियता, आकर्षण आणि कलात्मक कौशल्याचा उत्तम मिलाफ असलेली गीतात्मक रोमँटिसिझम, आशावादी मानवतावाद, प्रगतिशील आदर्शवाद आणि निरोगी वास्तववाद यांचा संगम असलेली त्यांची कविता, जी सतत नवनवीन विषय आणि संकल्पनांच्या सीमा ओलांडत विस्तारत गेली, तिने विद्वान, पंडित आणि सामान्य वाचक यांचेही लक्ष वेधून घेतले. 'नव्वनी पुव्वू'सारखे त्यांचे प्रारंभीच्या काळातले काव्यसंग्रह सौंदर्याच्या विविध रूपांनी संपन्न, परिपूर्ण आहेत, ज्यांनी एक विलक्षण जादुई जग निर्माण केलं. 'कर्पुरा वसंतरयालू' मध्ये एका गीतनाटकात, वसंत रायलूचे लकुमावरचे प्रेम चित्रित करताना, ते अशा अलौकिक प्रतिमा निर्माण करतात जसे की,

“तू पूर्ण तेजस्वी चंद्र आहेस; मी लाडके कमळ आहे l

सुगंधित जिना आपल्याला शाश्वतपणे जोडतो....ll” 

केवळ गीतात्मक अभिव्यक्तीतले लालित्य, मधुर भाषा, लक्षवेधी प्रतिमा, अविस्मरणीय चाल आणि लयबद्धतेसाठी, त्यांनी अगदी लहान वयात लिहिलेल्या ‘वसनता रायलू’ची समकालीन तेलुगू कवितेत क्वचितच बरोबरी होऊ शकते....! 'नीतिपाटा' नावाच्या कवितेत, पाण्याला सौंदर्याचे रूपक मानून, ते वाहत्या पाण्याद्वारे एका भावपूर्ण रागाचे वर्णन करतात: 

“मुव्वला मुरलीला मोहन राधिकाला

पैंजणाच्या किणकिण सारखे 

बासरीच्या मनमोहक, राधिकेसारखे”, 

जे त्यांचे भाषेवरचे आणि प्रतिमासृष्टीवरचे प्रभुत्व तसेच निसर्गावरचे प्रेम अचूकपणे दर्शवतात. निसर्गाच्या वैभवाबद्दलचे त्यांचे हे उपजत प्रेम त्यांच्या 'ऋतुचक्रा'त उत्तम प्रकारे प्रतिबिंबित झाले होते, ज्यात ते म्हणतात, “मी संपूर्ण विश्वाची कल्पना एकसंध संपूर्ण म्हणून करतो; त्याच्या आत मधुर बंधुत्व आणि मैत्रीचा दिव्य दिवा तेवतो आहे...!” वाढत्या वयासोबत, प्रणयवादापासून मानवतावादाकडे वळताना, त्यांनी त्यांच्या ‘मंतालु - मानवडू’ मध्ये, सततच्या संघर्षातही माणसाच्या आनंदाच्या शाश्वत शोधाबद्दलची आपली अद्भुत जाणीव एका सुबकपणे कोरलेल्या प्रतिमेतून व्यक्त केली आहे,  

“अग्निपर्वतम अंचुमीदा आनंदम एतुकुतुन्नाडू l" म्हणजे ज्वालामुखी पर्वताच्या शिखरावर परमानंद शोधत आहे...!" मध्यमवर्गीय लोकांबद्दल, विवेकशून्यपणे अधिक संपत्ती अन् सत्तेसाठी लालसा बाळगणाऱ्या श्रीमंतांच्या घुसमट करणाऱ्या वातावरणाविरुद्धच्या त्यांच्या संघर्षाबद्दल सहानुभूती दर्शवत, रेड्डी गारू यांनी त्यांच्या ‘मध्य तरगती मंदासम’ या कवितेत त्यांना दिवाळीसाठी

“चिंतांची फुलबाजी, छोट्या-छोट्या भांडणांचे फटाके”

गोळा करणारे म्हणून चित्रित केलंय. त्याचवेळी, मानवतावाद आणि आशेने भारलेले, ते स्वतः एक कट्टर आशावादी असल्याने, विज्ञान अन् तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने संकटांवर मात करण्याच्या माणसाच्या क्षमतेवर विश्वास असल्याने, ते 'मंतालु-मानवुडू' मध्ये बदल घडवून आणण्याच्या माणसाच्या संघर्षाचे वर्णन असे करतात: “कल्पनाशक्तीने संपन्न असलेला माणूस, सूर्यासारखा तेजस्वी, जनउछालसारखा चंचल असूनही शांत झालेला नाही....!” सी. नारायण रेड्डी गारू यांचे भाषेवर आणि काव्यकलेवर सर्वोच्च प्रभुत्व होते. त्यांची 'काव्यप्रतिभा' 'शब्दालंकारा'मध्ये ओतप्रोत भरलेली आहे..

रेड्डी यांचे पहिले प्रकाशित लेखन म्हणजे १९५३ साली प्रकाशित झालेला 'नववानी पुव्वू' (लाजाळू फूल) हा कवितासंग्रह. त्यानंतर त्यांनी 'वेन्नेला वडा' (प्रकाशमय शहर , १९५९), 'जलपट्टम' (धबधबा), 'दिव्वेल मुव्वलू' (मेणबत्तीच्या घंटा , १९५९), 'ऋतू चक्रम्' (ऋतूचक्र , १९६४), 'मध्यतरागती मंदाहसम' (मध्यमवर्गाचे हास्य , १९६८), आणि 'मंतालू मानवडू' (ज्वाळा आणि माणूस , १९७०) यांसारख्या अनेक साहित्यकृती प्रकाशित केल्या. त्यांच्या १९८० साली प्रकाशित 'विश्वंभरा' (पृथ्वी) या काव्यसंग्रहाला समीक्षकांकडून मोठी प्रशंसा मिळाली आणि त्याचे अनेक भारतीय भाषांमध्ये भाषांतर झाले आहे. साहित्य अकादमीने या साहित्यकृतीचे कौतुक करताना म्हटले आहे की, "ही मुक्तछंदातली एक भव्य रचना असून, ती आध्यात्मिक, कलात्मक आणि वैज्ञानिक उत्कृष्टता प्राप्त करण्यासाठी धडपडणाऱ्या माणसाचा युगायुगांचा प्रवास दर्शवते...!"

कवितेसोबतच, रेड्डी यांनी काकतीय राजवंशावर आधारित 'रामप्पा' (१९६०) हे संगीत नाटक आणि 'नारायण रेड्डी नाटिकालु' (नारायण रेड्डी यांची छोटी नाटके, १९७८) हा दहा नाटकांचा संग्रह देखील लिहिला. रेड्डी यांचा गीतकार म्हणून पहिला चित्रपट 'गुलेबकावली कथा' (१९६२) होता, ज्याचे दिग्दर्शन कमलाकर कामेश्वर राव यांनी केलं होतं. पुढे रेड्डी यांनी ३ हजारहून अधिक चित्रपट गीते लिहिली आहेत. त्यांचे शेवटचे गीत 'इंकेन्नाल्लू' (२०११) या चित्रपटासाठी होते, ज्याचे दिग्दर्शन सय्यद रफी यांनी केलं होतं .

अशा ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ साहित्यिकाची पूजा आम्ही कवी संमेलनातून अकादमीच्या माध्यमातून बांधलीय याचा आम्हाला अभिमान वाटतो. 

हरीश केंची,

९४२२३१०६०९