'मूड ऑफ द नेशन'

"जगात 'तरुणांचा देश' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भारतातला तरुण आज देशोधडीला लागलाय. त्याला कामधाम नाही, नोकरी नाही. आजच्या तरुणांना शत्रू राष्ट्रांबरोबरच एतद्देशीय शत्रू, महागाई, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, पेपरफुटी, अनैतिकता, दुराचार, सत्तालोलुपता, जात-धर्म-पंथ अशा अनेक आघाड्यावर लढावं लागतंय. ही स्थिती कुणी निर्माण केली? सदैव नकारात्मकता बाळगल्यानं विपन्नावस्थता आलीय. सर्वऐश्वर्यसंपन्न राहिलेली माझी भारतमाता आज फाटक्या वस्त्रांनिशी तरुणांकडं आशेनं पाहतेय. तिला गतवैभव प्राप्त करून देईल का? काँग्रेसी राजवट आणि आणीबाणी न अनुभवलेल्या जेन झी पिढीला त्यातली दाहकता माहीत नाही. एकल दुकल अपत्य, तेही लाडात वाढल्यानं स्वैराचारी बनलेली पिढी आपण अनुभवतोय! पण तरुणांच्या एका गटानं इंस्टाग्रामवर 'जेन झी' शैलीत, कोणत्याही पूर्व नियोजनाशिवाय नुकतंच नरेंद्र मोदींच्या कार्यकाळातले आतापर्यंतचं सर्वात मोठे 'मूड ऑफ द नेशन' सर्वेक्षण पूर्ण केलंय. 

---------------------------------------------------

हम लाए हैं तूफ़ानसे कश्ती निकालके l

इस देश को रखना मेरे बच्चो संभालके ll

स्वातंत्र्योत्तर काळातलं हे गाणं नव्यापिढीला जबाबदारीची जाणीव करून देणारं होतं. स्वातंत्र्योत्तर काळात 'जागृती' सिनेमातल्या या गाण्यानं आम्हाला आमच्या जबाबदारीची जाणीव करून दिली होती. आम्ही मात्र सोयीस्कररित्या त्याकडं दुर्लक्ष केलं. आम्ही स्वातंत्र्याचा अर्थ स्वैराचार असा घेतला. गांभीर्यानं काही घेतलंच नाही. स्वातंत्र्यपूर्व काळातली पिढी संपली. आता स्वातंत्र्योत्तर काळातील पिढीच्या हाती देशाची सूत्रं आली आहेत. त्यांनी अधिक सक्षमतेनं काम करण्याची गरज असताना सर्वत्र गोंधळाचीच स्थिती आहे. आकलन, निर्णय आणि अंमलबजावणी याचा दुष्काळ आहे. त्यामुळं यांच्या विविक्षित कार्यकर्तृत्वानं आजचा तरुण नागावला गेलाय. जगात 'तरुणांचा देश' म्हणून भारत गौरविला जातो. या तरुणांच्या देशात मात्र तरुणांबाबत कुणालाच चिंता नाहीये. देशाच्या राजनैतिक सत्तेला नाही, नोकरशाहीला नाही, प्रशासनालाही नाही! आम्ही या तरुणांना योग्यप्रकारे शिक्षण देऊ शकत नाही, उपजीविकेसाठी रोजगार देऊ शकत नाही. अशा भुभुक्षित अवस्थेत तरुणांचा आगामी काळात मानसिक, सामाजिक विकास कसा होणार आहे, हे आम्हाला ठाऊक नाही. आमच्याकडं अशी कोणतीही यंत्रणा नाही की याबाबत आम्ही दावा करू शकू आणि वादाही देऊ शकू.....! 'आगामी काळात भारत असा देश असेल, जिथला तरुण शिकलेला असेल, त्यांच्याकडं पदव्या असतील, शिक्षणानं समृद्ध असेल आणि आपल्या बौद्धिक क्षमतेच्या जोरावर जगावर राज्य करील! देशाला विश्वगुरु बनविल....!' पण अशी शक्यता आजतरी अजिबात दिसत नाही. तरुण आपल्या नोकरीधंद्याचा, उपजीविकेचा शोध सोडून देवळांच्या रांगेत उभे आहेत. त्याला नोकरी का मिळत नाही, हा या इथल्या कुव्यवस्थेचा विषय आहे. आजवर त्यावर बरंच लिहिलं गेलंय, चर्चिलं गेलंय. आज तरुणांसाठीचा सरकारी धोरणांमुळं भरकटलेल्या अवस्थेची चर्चा करण्याची गरज आहे. देशाचे शिक्षणमंत्री, प्रधानमंत्रीच नव्हे तर संपूर्ण मंत्रिमंडळ याबाबत बेफिकीर आहेत. विद्यार्थ्यांच्या भवितव्यासमोर दाट, गडद अंधार पसरलेलाय. 

भारतातल्या तरुणांच्या एका गटानं इंस्टाग्रामवर 'जेन झी' शैलीत, कोणत्याही पूर्व नियोजनाशिवाय नरेंद्र मोदींच्या कार्यकाळातले आतापर्यंतचं सर्वात मोठे 'मूड ऑफ द नेशन' सर्वेक्षण पूर्ण केलंय. ते कसं? तर अगदीच योगायोगानं! अवघ्या एका आठवड्यात या सर्वेक्षणातल्या सहभागींची संख्या २० दशलक्ष म्हणजे २ कोटी इतकी झालीय, जी कोणत्याही राष्ट्रीय एक्झिट पोलपेक्षा कित्येक पटींनी मोठी आहे. या सर्वेक्षणाचे निष्कर्ष मुख्य प्रवाहातल्या प्रसार माध्यमांच्या बातम्यांपेक्षा निराळे आहेत. हे 'जेन झी' सर्वेक्षण खरं असेल तर पश्चिम बंगाल निवडणुकीत कित्येक मुस्लिमबहुल मतदार संघात मतदारांनी भाजपला भरभरून मतदान केल्याचे दावे जे मुख्य गोदी वृत्तवाहिन्या घसा खरवडून सांगत होत्या तेच अत्यंत संशयास्पद ठरतात. आडात नाही ते पोहऱ्यात कसं काय आलंय? देशात जर भाजप विरोधी इतका रोष आहे तर ज्यांच्या मुळावर भाजप उठलेलीय ते अल्पसंख्य मतदार, उमेदवार यांच्या बाजूनं कसा कौल देतायत? प्रश्न उभे राहतात. मात्र 'जेन झी'च्या सर्वेक्षणानं बिंग उघडं पडलं की काय अशी देशातली खरी परिस्थिती अन् जनतेची प्रत्यक्ष भावना समोर लख्खपणे अवतरलीय. सरन्यायधीश सूर्यकांत यांनी 'जेन झी' तरुणांना "झुरळ" म्हणून हिणवलं होतं. या विधानाला अत्यंत वेगवान आणि उपरोधिक उत्तर देण्यासाठी नव्यानं स्थापन झालेल्या 'कॉकरोच जनता पार्टी' पक्षाला देशातल्या तरुणांनी जाहीर पाठिंबा दिलाय. तरुणांच्या या भूमिकेवरून देशातल्या लोकांची हताश मनःस्थिती स्पष्टपणे दिसून येतेय. या राजकीय घडामोडींमधून हे सिद्ध होतंय की, भारतातली तरुण पिढी सध्याच्या सरकारवर प्रचंड नाराज आहे. नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील केंद्र सरकारचा, त्यांच्या धोरणांचा तरुणांना आता पूर्णपणे कंटाळा आलाय, हेच या जनभावनेतून उघड झालंय.

कॉकरोच जनता पार्टी या सोशल मीडिया खात्यानं १६ मे रोजी सुरू झाल्यापासून दररोज सरकार विरोधात उघडपणे आवाज उठवलाय. विशेष म्हणजे, बरोबर १२ वर्षांपूर्वी याचदिवशी मोदी यांनी आपली पहिली राष्ट्रीय निवडणूक जिंकली होती. या खात्यानं अल्पावधीतच तब्बल २० दशलक्ष म्हणजे २ कोटी फॉलोअर्सचा टप्पा पार केलाय. युट्युबर ध्रुव राठी यांनी एका व्हिडिओद्वारे 'सीजेपी'चे कौतुक केलं होतं, कारण या पक्षानं इंस्टाग्रामवर भारतीय जनता पार्टीच्या फॉलोअर्सच्या संख्येला मागं टाकलं होतं. परंतु, या व्हिडिओनंतर अवघ्या दोनच दिवसांत 'सीजेपी'ने ध्रुव राठी यांच्या स्वतःच्या फॉलोअर्सच्या संख्येलाही मागं टाकलं; जे फॉलोअर्स राठी यांनी अनेक वर्षांच्या अभ्यासपूर्ण सरकारी धोरणांवर भाष्य करून कमावलं होतं.

कॉकरोच जनता पार्टी च्या या सर्वेक्षणाचे निष्कर्ष पाहून सरकार चांगलंच हादरलेय. हे निकाल 'इंडिया टुडे मीडिया ग्रुप'तर्फे वर्षातून दोनदा घेण्यात येणाऱ्या पारंपारिक 'मूड ऑफ द नेशन' सर्वेक्षणासारखं अजिबात नव्हतं, जे सहसा मोदी यांचं कौतुक करणारं, त्यांना दिलासा देणारं असतात. गेल्या १२ वर्षांपासून द्वेष, प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता आणि पक्षपाती भांडवलशाहीचा निर्लज्ज मिलाफ करत देशावर राज्य करणाऱ्या राजकीय पक्षानं तत्काळ पावलं उचलत सीजेपीचं 'X' ट्विटर खातं बंद केलं. हे खातं 'राष्ट्रीय सुरक्षेला धोका' असल्याचं कारण सरकारनं पुढं केलंय. हा प्रकार अत्यंत हास्यास्पद असून 'जास्त मेलडी चॉकलेट खाल्ल्यावर हेच होतं...!' असा टोला यावर लगावलाय. एका बाजूला मुख्य प्रवाहातले माध्यम समूहांचं मोदी सरकारचं कौतुक करणारं सर्वेक्षण आणि दुसऱ्या बाजूला तरुणांच्या डिजिटल आंदोलनानं सरकारची उडवलेली झोप, यातून देशातला राजकीय तणाव ज्याला दिसत नसेल तो ठार आंधळा म्हटला पाहिजे.

इंडिया टुडे माध्यम समूहाने अवघ्या चार महिन्यांपूर्वी एक राजकीय अंदाज जाहीर केला होता. त्यानुसार, जर देशात आजच निवडणुका झाल्या, तर राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीला ४७ टक्के मतं मिळतील. इतकेच नव्हे तर, या विविध राजकीय पक्षांच्या युतीला लोकसभेत ३५२ जागा मिळतील, जो आकडा त्यांच्या सध्याच्या २९३ जागांपेक्षा खूप जास्त आहे, असा दावा या सर्वेक्षणात करण्यात आला होता. याच सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर, माध्यम समूहाचे संपादकीय संचालक राज चेंगप्पा यांनी वरिष्ठ वृत्त निवेदक राजदीप सरदेसाई यांच्याशी संवाद साधला होता. 'पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी आपला राजकीय प्रभाव आणि जादू पुन्हा एकदा पूर्णपणे प्राप्त केलाय...!' असं स्पष्ट मत चेंगप्पा यांनी या चर्चेदरम्यान व्यक्त केलं होतं.

स्वतंत्र प्रसारमाध्यमे आणि लोकशाहीवादी संस्था अनेक दिवसांपासून भारतातील 'नाही रे' वर्गातल्या नागरिकांमधला वाढता असंतोष, हताशपणा आणि हक्कांची पायमल्ली याविषयी सातत्यानं नोंदी ठेवताहेत. परंतु, या गंभीर आवाजाकडं कुणीही लक्ष देत नव्हतं? अशा परिस्थितीत, व्यासपीठाच्या मागं झुरळाचं चिन्ह असलेली इंस्टाग्रामवरची ही नवी आकर्षक मोहीम समोर आली. या मोहिमेच्या संस्थापकांना इंस्टाग्राम रील्सच्या माध्यमातून तरुणांशी नेमकं कसं बोलायचं हे अचूक ठाऊक आहे; कारण 'जेन झी' पिढी याच एकमेव मार्गानं बातम्या जाणून घेते. या मोहिमेनं प्रसिद्ध बॉक्सर 'मोहम्मद अली' च्या हवेत उडी मारून मारलेल्या ठोशासारखा थेट आणि अचूक प्रभाव पाडलाय. या संपूर्ण चळवळीची ऊर्जा आणि जनभावना केवळ एकाच प्रतिक्रियेतून पूर्णपणे स्पष्ट होते, जिथं एका युझरनं लिहिलंय, 'चिल्लर पार्टी बेस्ट पार्टी'. या संक्षिप्त वाक्यातून डिजिटल जगातल्या तरुणांचा या नव्या राजकीय पर्यायाला असलेला प्रचंड पाठिंबा आणि त्यांचा उत्साह दिसून येतो. पारंपरिक माध्यमांपेक्षा या नव्या सोशल मीडिया मोहिमेनं तरुणांच्या मनाचा ठाव घेतलाय.

अपेक्षेप्रमाणेच, दीड पिढीमागचे, जास्तच थकलेले आणि त्रस्त असलेले 'ओल्डर मिलेनियल्स' - ज्येष्ठ तरुण या ऑनलाईन क्रांतीकडं अत्यंत शंकेनं पाहताहेत. दुसरीकडं, माझ्यासारखं 'जेन एक्स' पिढीतले लोक, ज्यांनी आपल्या आयुष्यात दोन आणीबाणी अनुभवल्यात, ते मात्र या नव्या लाटेवर स्वार होण्यास आनंदानं तयार आहेत. लेखक अरविंद नारायण यांनी त्यांच्या २०२२ मधल्या पुस्तकात म्हटल्याप्रमाणे, 'आम्ही १९७५ ची एक जाहीर आणीबाणी आणि त्यानंतरची एक अघोषित आणीबाणी अनुभवलीय. या नव्या सोशल मीडिया चळवळीचा शेवट शेवटी मनस्तापात होईल की, एका नव्या आशेच्या किरणात, हे सध्या कोणालाच ठाऊक नाही; तरीही आम्ही या प्रवासाचा आनंद घेत आहोत. या दोन्ही पिढ्यांच्या वेगवेगळ्या दृष्टीकोनातून भारतातल्या बदलत्या राजकीय जाणिवेचं आणि तरुणांच्या डिजिटल आंदोलनाचं एक मिश्र चित्र स्पष्टपणे समोर येतं...!'

'कॉकरोच जनता पार्टी'च्या संस्थापकांचं अरविंद केजरीवाल यांच्या आम आदमी पार्टी सोबत राजकीय संबंध असल्याबद्दल अनेक प्रश्न उपस्थित केले जाताहेत. 'सीजेपी'च्या पाच-मुद्द्यांच्या जाहीरनाम्यामध्ये नवीन भारतातील धोकादायक आणि राजकीय अस्त्र बनवलेल्या प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता कायद्यांचा प्रामुख्यानं उल्लेख करण्यात आलाय. शिवाय, या मोहिमेचे संस्थापक भारताबाहेर परदेशात का राहताहेत आणि हे ऑनलाईन डिजिटल आंदोलन कधी प्रत्यक्षात ऑफलाईन प्रत्यक्षातल्या रस्त्यावरच्या आंदोलनात उतरणार का, असे अनेक गंभीर प्रश्न विचारले जाताहेत. कॉकरोच जनता पार्टी ची पहिली मुख्य मागणी म्हणजे केंद्रीय शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांनी तातडीनं पदाचा राजीनामा दिला पाहिजे. परंतु, आश्चर्याची बाब म्हणजे सीजेपीच्या इंस्टाग्रामवरच्या एकूण फॉलोअर्सपैकी केवळ १% लोकांनी या ऑनलाईन याचिकेवर स्वाक्षरी केली होती. काहीही असलं तरीपण आता धर्मेंद्र प्रधान यांनी राजीनामा दिलाय, तो या नुकत्याच सुरू झालेल्या नवशिक्या पक्षाचा एक प्रचंड मोठा ऐतिहासिक विजय मानला जाईल. तोपर्यंत, ज्या देशामध्ये सरकार विरोधी विचार किंवा कोणत्याही प्रकारची प्रत्यक्ष रस्त्यावरची निदर्शनं आणि आंदोलनं गुन्हेगारी स्वरूपाची ठरवली गेलीत, अशा वातावरणात आपण सीजेपीकडं एक हुशार आणि अनपेक्षित डिजिटल क्रांती म्हणून पाहू शकतो. नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील भारतामध्ये लोकांची खरी मनःस्थिती काय आहे, हे दर्शवणारे हे आतापर्यंतचं सर्वात उत्तम आणि वास्तववादी 'मूड ऑफ द नेशन' सर्वेक्षण ठरलंय.

हरीश केंची,

९४२२३१०६०९