पवन कल्याणनं बदललं आंध्रातलं राजकारण
देशात आणि राज्यात सत्तारूढ झालेल्या तेलुगू देशम - टीडीपी, भाजप, जनसेना युतीच्या यशात महत्त्वाची भूमिका बजवलेल्या अभिनेते पवन कल्याण यांनी आंध्रप्रदेशचे उपमुख्यमंत्री म्हणून शपथ घेतली. पवन कल्याण पिठापुरम या मतदारसंघामधून ७० हजार २७९ मतांनी विजयी झाले आणि त्यांची अनेक वर्षातली विधानसभेत प्रवेश करण्याची इच्छा अखेर पूर्ण झाली! राजकीय विश्लेषकांच्या मते, राजकारणात संयम खूप महत्त्वाचा असतो, आणि हाच संयम त्यांनी आणि त्यांच्या जनसेनेनं आपल्या दहा वर्षांच्या कारकिर्दीत दाखवला.
पवन कल्याण हे पिठापुरममधून निवडणूक लढवत असल्याची घोषणा होताच जनसेना कार्यकर्त्यांनी त्यांचा विजय निश्चित आहे समजून आनंदोत्सव साजरा केला होता. पवन यांना एस.व्ही.एस.एन. वर्मा पाठिंबा देतील की नाही याबाबत शंका होती. पण युतीचं सरकार आल्यावर वर्मा यांना पुरेसा पाठिंबा देऊ असं पवन कल्याण यांनीही सांगितल्यानं तेलुगू देसम आणि जनसेनेसाठी एकत्र काम करणं सोपं झालं. पवन कल्याण यांना पराभूत करण्याच्या उद्देशानं जगनमोहन रेड्डी यांनी वायएसआर काँग्रेसनं कापू समाजातल्या वनगीता यांना उमेदवारी दिली. विश्लेषकांच्या मते, वायएसआर काँग्रेसला वाटलं की मतांचं विभाजन होऊन पवन यांना सहज पराभूत करता येईल. दुसरीकडं, मुद्रागडा पद्मनाभम् सारख्या लोकांनी पवन कल्याण यांचा पराभव होईल असं सांगितल्यानं संपूर्ण राज्याचं लक्ष पिठापुरमकडं लागलं होतं. जनसेना पक्षाच्या स्थापनेला ८ वर्ष पूर्ण झाल्याच्या निमित्तानं, पवन कल्याण यांनी १४ मार्च २०२२ रोजी गुंटूर जिल्ह्यातल्या इप्पटम गावात झालेल्या बैठकीत 'मी सरकारविरोधी मतांचं विभाजन करणार नाही...!' अशी घोषणा केली होती. या घोषणेमुळे आंध्रप्रदेशच्या राजकारणात बदल झाल्याचं मानलं जातं. तोपर्यंत २०१९ प्रमाणेच २०२४ ची निवडणूक जनसेना एकटीच लढवेल असं वाटत होतं. पण, पवन यांच्या घोषणेनंतर जनसेना आणि तेलगू देसम एकत्र येतील असे आडाखे बांधले जाऊ लागले. पवननं आपल्या कार्यकर्त्यांना सांगितलं की, "ते मतदार तुमच्याप्रमाणेच माझ्या सभेत आले आणि त्यांनी माझ्या भाषणात टाळ्या वाजवल्या. मात्र मतदान केलं नाही, मला याचं दुःख नाही, कारण मी तुमच्यासाठी काम करतोय, आणि सतत काम करत राहणार आहे...!" पवन कल्याण यांनी आपल्या कार्यकर्त्यांना पटवून दिलं की, 'पक्षाला गेल्या विधानसभा निवडणुकीत अपयश आलं, एकाच जागेवर विजय मिळाला. यापुढेही अशीच स्थिती राहिली कार्यकर्त्यांचा, मतदारांचा भ्रमनिरास होईल, मग आपण जोमानं कसं काय लढणार?' त्यानंतर पवन यांनी भाजप, टीडीपी आणि जनसेना युतीसाठी महत्त्वाची भूमिका बजावली. युती नको, असं म्हणून पक्षात विरोध होता. पण त्यांनी सर्वांना पटवून सांगितल्याचं आणि कार्यकर्त्यांच्या मनातलं मळभ दूर करून युतीचे शिलेदार त्यांनी तयार केलं!
पवन कल्याण नेहमी सांगतात की, व्यक्तीला माहिती असायला हवं की, नेमकं जायचं कुठं. त्यामुळं त्यांनी आपल्या ताकदीचा अंदाज नेमका आणि बरोबर लावला. भारतीय जनता पक्ष आणि तेलुगु देशम् पक्षामध्ये विळ्या भोपळ्याचे सख्य होते. कुण्या एकेकाळी भाजपसोबत सत्तेत राहिलेल्या चंद्राबाबू यांना नरेंद्र मोदी सत्तेत आल्यानंतर जी अपमानास्पद वागणूक दिली होती, त्यानं ते त्रासले होते. पक्षाची दारुण अवस्था करण्यात मोदींनी जगनमोहन यांना साथ दिली होती. याचा राग त्यांना होता. शिवाय ईडीची कारवाई आणि तुरुंगवास त्यांनी अनुभवला होता. त्याचा वचपा काढायचा त्यांचा विचार होता. पण पवन कल्याण यांच्या भेटीनंतर ती काहीसा मंदावला. धोरणी आणि मुत्सद्दी असलेल्या चंद्राबाबू यांनी वर्मी घाव घालायचा असेल तर एक पाऊल मागं घ्यावं लागतं या न्यायानं अपमान गिळला. काही साध्य करण्यासाठी प्रसंगी नमतं घेतलं. पवन कल्याण यांच्या आग्रहास्तव त्यांनी मोदी आणि अमित शहा यांची भेट घेतली. आंध्रच्या भवितव्यासाठी, आर्थिक गर्तेत सापडलेल्या तेलुगु बांधवांना बाहेर काढण्यासाठी केंद्रातल्या सत्तेची गरज भासणार हे जाणलं आणि युती करण्यासाठी पुढं पाऊल टाकलं. त्यांची ती खेळी किती योग्य ठरली हे काळानं दाखवून दिलं. केंद्रातील भाजपची सत्ता केवळ चंद्राबाबू यांच्यामुळेच अस्तित्वात आली. झालेल्या पराभवाचं उट्ट काढत त्यांनी आंध्रसाठी मंत्रिपदं घेतलीच शिवाय अर्थसंकल्पातला मोठा हिस्सा स्वतःकडे खेचण्यात ते यशस्वी झालेत! हे सारं घडलं ते केवळ आणि केवळ पवन कल्याण यांच्याचमुळे! त्यामुळं पवन कल्याण यांचं महत्त्व केवळ आंध्रमध्येच नाही तर भाजपच्या दक्षिणेकडच्या राज्यात शिरकाव करण्यालाही हातभार लागलाय. कर्नाटकातील सत्ता हातून गेल्यानंतर भाजपच्या दक्षिणायण प्रवासाला खीळ बसला होता. तो पवन कल्याण यांच्या प्रयत्नाने हे सध्या झाल्यानं नरेंद्र मोदी यांनी म्हणूनच 'पवन नहीं आंधी हैं l' असं म्हणत गौरवलं होतं!
भारतीय जनता पक्ष, तेलुगु देशम् आणि जनसेना या तीन पक्षांनी युती करायचीच या उद्देशानं विधानसभेच्या जागा आणि लोकसभेच्या जागा सामंजस्याने वाटून घेतल्या. जनसेनेनं विधानसभेच्या २१ जागा आणि लोकसभेच्या २ जागा जिंकल्यात, तर भाजपनं विधानसभेच्या १० जागा आणि लोकसभेच्या ६ जागा जिंकल्यात. २०१९ च्या निवडणुकीत भाजपला विधानसभेच्या १० जागा आणि लोकसभेच्या ६ जागा मिळाल्या होत्या. विशेषतः जनसेनेनं ज्या जागा लढवल्या होत्या त्या सर्वच्यासर्व जागांवर म्हणजेच विधानसभेच्या २१ जागा आणि लोकसभेच्या २ जागा जिंकल्यामुळे जनसेना १००% निकाल मिळवणारा पक्ष बनला. विश्लेषकांचं म्हणणं आहे की, पवन कल्याण यांनी स्वत: बाजूला होऊन युतीचं मूल्य वाढवलं. जनसेना वेबसाईट उघडल्यावर एक प्रश्न समोर येतो, "एक पाऊल टाकून किती लांबचा प्रवास करणार हे महत्त्वाचं नाही. परिवर्तनासाठी मी राजकारणात प्रवेश केला आहे. माझ्याकडे एक मजबूत राजकीय व्यवस्था आहे. तुम्ही माझ्यासोबत प्रवास करायला तयार आहात का...?" वरील प्रश्न पवन कल्याण यांच्या राजकीय प्रवासाचा आरसा, प्रतिबिंब वाटतं. पवन कल्याण यांची बलस्थानं आणि त्यांच्या कमकुवत बाजूंची चांगलीच त्यांना जाणीव आहे. त्यांचा मोठा भाऊ सिनेमेगास्टार चिरंजीवी यांनी स्थापन केलेल्या प्रजा राज्यम पक्षामुळे त्यांना हा अनुभव मिळाल्याचं सांगितलं जातं. राजकारण आणि चित्रपट यातील फरक पवन कल्याण यांना समजणार नाही असं नेहमी म्हटलं जायचं. २०१४ मध्ये पवन कल्याण यांनी आपल्या जनसेना पक्षाची निवडणूक आयोगाकडं नोंदणी केली. त्यानंतर त्यांनी विभाजन झालेल्या आंध्रप्रदेशच्या विकासासाठी आपला पक्ष निवडणूक लढवणार नसल्याचं जाहीर केलं होतं. मात्र विकासासाठी तेलुगु देसम आणि भाजपला पाठिंबा देणार असल्याचं त्यांनी सांगितलं. या निवडणुकीत पवन कल्याण यांनी चंद्राबाबू आणि मोदींसोबत प्रचार केला.
२०१४ च्या निवडणुकीपासून २०१९ च्या निवडणुकीपर्यंत जनसेनेच्या प्रवासात अनेक बदल घडलेत. आंध्रप्रदेशला देण्यात येणारा विशेष दर्जा नाकारून विशेष पॅकेजच्या नावाखाली बनावट पॅकेज दिल्याची टीका पवन कल्याण यांनी केंद्रसरकारवर केली होती. यानंतर त्यांनी २०१९ च्या निवडणुकीत डावे पक्ष आणि बसपासोबत युती करून निवडणुकीच्या रिंगणात त्यांनी प्रवेश केला. पवन कल्याण यांनी विधानसभेच्या गजुवाका आणि भीमावरम् या मतदारसंघातून निवडणूक लढवली होती. मात्र त्या निवडणुकीत जनसेनेचा दारुण पराभव झाला. त्यांनी लढवलेल्या दोन्ही जागांवर त्यांचा पराभव झाला. जनसेनेला केवळ एक जागा मिळाली. राजोलू मतदारसंघातून जनसेनेचे रापाका वरप्रसाद विजयी झाले. नंतर तेही वायएसआर काँग्रेसमध्ये गेले. त्या निवडणुकीत जनसेनेला ६ टक्के मतं मिळाली होती. पवन कल्याण यांनी २०२४ च्या निवडणुकीत सरकारविरोधी मतांचे विभाजन करणार नाही, ती एकसंघ ठेवण्याचा प्रयत्न करू अशी घोषणा केली. एकीकडे जनसेना आणि तेलुगु देशम् एकत्र लढणार की नाही, अशी शंका असताना, दुसरीकडं पवन कल्याण यांनी एकट्यानं निवडणूक लढवावी असं कार्यकर्त्यांकडून म्हटलं जात होतं. शिवाय पवन कल्याण यांनी आत्महत्या केलेल्या शेतकऱ्यांच्या कुटुंबीयांना त्यावेळी आर्थिक मदत देऊ केली आणि यात्रेमुळे त्यांचा राजकीय आलेख वाढल्याचा विश्वास सर्वसामान्यांमध्ये निर्माण झाला. अशात ९ सप्टेंबर २०२३ रोजी चंद्राबाबूंना पहाटे नंद्याला इथं अटक करण्यात आली आणि त्यांना राजमुंद्री मध्यवर्ती कारागृहात नेण्यात आलं. यानंतर पवन कल्याण आणि चंद्राबाबू यांची तुरुंगात झालेली भेट ही आंध्रप्रीय राजकारणाला कलाटणी देणारी ठरली असं राजकीय विश्लेषकांचं म्हणणं आहे. यानंतर पवन कल्याण यांनी २०२४ च्या निवडणुका एकत्र लढणार असल्याचे जाहीर केलं. शिवाय त्यांच्यासोबत भाजपही एकत्र येणार असल्याचं त्यांनी जाहीर केलं. राजकीय विश्लेषकांच्या मते, पवन कल्याण यांनी निवडणुकीच्या प्रचारात मोलाची भूमिका बजावली. जनवाणीच्या कार्यक्रमासाठी विशाखापट्टणम् इथं गेलेल्या पवन कल्याण यांना पोलिसांनी हॉटेलच्या खोलीत डांबून ठेवलं. मात्र आंध्रप्रदेशातल्या महिला बेपत्ता होण्यास स्वयंसेवकच जबाबदार आहेत, असं सांगणाऱ्या त्यांच्या भाषणानं खळबळ उडाली. पवन कल्याण यांच्या आरोपांनंतर, केंद्रीय गृहमंत्रालयानं आंध्रप्रदेशातल्या बेपत्ता महिलांबद्दल राज्यसभेत सादर केलेला तपशील लोकांमध्ये चांगलाच गाजला. युती झाल्यानंतर पक्षांतर्गत समस्या बाहेर येऊ न देण्याची काळजी पवन कल्याण यांनी घेतली होती. आता ते विधानसभेत नव्या प्रवासाची तयारी सुरू केली आहे.
आपल्याकडं मराठा आणि माळी समाजाचं प्राबल्य आहे अगदी तशाच प्रकारे आंध्र प्रदेशात कापू आणि कम्मा समाजाचं अस्तित्व आहे. त्यांच्या राजकीय शत्रुत्वासाठी नेहमी बोललं जातं. टीडीपीकडे कम्मांचा पक्ष म्हणून पाहिले जातं आणि गेल्या काही वर्षांत ही छाप अधिकच वाढलीय. विरोधी पक्ष, वायएसआर यांनी आरोप केले आहेत की, टीडीपी सरकार कम्मा अधिकाऱ्यांना केवळ पक्षाच्या जवळ असल्यामुळे त्यांना महत्त्वाच्या पदांवर बढती देत होती. अशा परिस्थितीत आरक्षणासाठी संघर्ष करणारे कापू नेते टीडीपीकडे संशयानं पाहू लागलेत. जनसेना पक्षानं निवडणूक लढवण्याची घोषणा करेपर्यंत कापूसाठी वायएसआर काँग्रेस हा पर्याय होता. पण राज्य आणि सार्वत्रिक निवडणुकांपूर्वी संख्यात्मकदृष्ट्या मजबूत समुदाय दलित आणि कापू म्हणजे शेतकरी समाजाला एकत्र आणण्याचा प्रयत्न झाला. आंध्र प्रदेशात दलित लोकसंख्येच्या जवळपास १७ टक्के आणि कापू २० टक्के आहेत. पवन कल्याण हे कापू समाजाचे असल्यानं आणि चंद्राबाबू हे कम्मा आहेत यांच्या युतीमुळे मतांचं सोपान गाठण्यास सहाय्य झालं, त्यामुळं त्यांची सत्ता येऊ शकली.
तेलुगू अभिनेता आणि जनसेना पक्षाचे संस्थापक पवन कल्याण यांनी नवाबांच्या शहरात उतरणं आश्चर्यकारक होतं. एकदा लखनौमध्ये बसपाच्या सुप्रिमो मायावती यांना पंतप्रधानपदासाठी पाठिंबा देणं हे मोठे आश्चर्य होतं. ज्यांना असं वाटलं की पक्षाने राष्ट्रीय स्तरावर आपली भूमिका स्पष्ट केली पाहिजे, त्यांच्यासाठी उत्तर आहे. आंध्र प्रदेशात घरी परतलेल्या भेटीच महत्त्व काय असा प्रश्न विचारणाऱ्यांसाठी, हे एक संभाव्य उत्तर असू शकतं. अभिनेता राज्य आणि सार्वत्रिक निवडणुकांपूर्वी दोन संख्यात्मकदृष्ट्या मजबूत समुदाय दलित आणि कापू म्हणजे शेतकरी समाजाला एकत्र आणण्याचा प्रयत्न करतो. आंध्र प्रदेशात दलित लोकसंख्येच्या जवळपास १७ टक्के आणि कापू २० टक्के आहेत. बसपाच्या उमेदवारांसोबत जागा वाटून आणि मायावतींच्या लोगोसह प्रचार करून, अभिनेत्यानं दलित मतदारांना पाठिंबा देण्याचे लक्ष्य ठेवलंय. कापू मतांकडं येत असताना, पवन हे स्वतः त्या समाजाचे आहेत आणि तो त्यांच्या आशीर्वादाची अपेक्षा करतील यात आश्चर्य नाही. निवडणुकीपूर्वी विशिष्ट वर्ग आणि समुदायांना आकर्षित करणं काही नवीन नाही. परंतु, हे दोन समुदाय विचित्रपणे आंध्र प्रदेशातल्या सत्तेच्या राजकारणात आहेत. ते तेलगू देशम् पक्षाचे पारंपारिक मतदार नाहीत. मुस्लिम, दलित, ख्रिश्चन हे नेहमीच काँग्रेसशी एकनिष्ठ म्हणून ओळखले जातात. रायलसीमा भागात ते काँग्रेसचा कणा असलेल्या रेड्डींच्या बाजूनं ओळखले जातात. विभाजनानंतर, जेव्हा काँग्रेस आंध्रप्रदेशात जवळजवळ नामशेष होण्याच्या मार्गावर होती, तेव्हा अल्पसंख्याक आणि दलित मतदार हे वायएसआर काँग्रेस पक्षाच्या व्होट बँकेत गेले. कापू आणि कम्मा त्यांच्या राजकीय शत्रुत्वासाठी बोललं जातात. तेलुगु देशम् कडे कम्मांचा पक्ष म्हणून पाहिलं जातं आणि गेल्या काही वर्षांत ही छाप अधिकच वाढलीय. विरोधी पक्ष, वायएसआर आणि भाजप यांनी आरोप केले आहेत की, तेलुगु देशम् सरकार कम्मा अधिकाऱ्यांना केवळ पक्षाजवळ असल्यामुळे त्यांना महत्त्वाच्या पदांवर बढती देत आहे. अशा परिस्थितीत आरक्षणासाठी संघर्ष करणारे कापू नेते तेलुगु देशम् कडे संशयाने पाहू लागले आहेत. गेल्यावर्षी जनसेना पक्षाने स्वबळावर निवडणूक लढवण्याची घोषणा करेपर्यंत कापूसाठी वायएसआर काँग्रेस हा सर्वोत्तम पर्याय ठरला असता. जनसेना सत्ताविरोधी आणि तेलुगु देशम् विरोधी मतांच विभाजन करण्याच्या दिशेनं काम करतेय का? होय, राजकीय निरीक्षकांचे तसं म्हणणे आहे. २०१४ मध्ये, पवन कल्याणच्या पक्षाने निवडणूक लढवली नाही परंतु तेलुगु देशम् -भाजप युतीला पाठिंबा दिला.
तेलंगणाचे मुख्यमंत्री के. चंद्रशेकर राव यांच्याबाबत आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री चंद्राबाबू नायडू आणि पवन कल्याण एकाच पानावर असल्याचे दिसते. दोन्ही आंध्र नेत्यांनी केसीआर यांना बाहेरचे आणि प्रतिस्पर्धी म्हणून दाखवून आंध्रातील भावना वाढवण्याचा प्रयत्न केला आहे. बाबूने केसीआर, जगन आणि मोदी यांना पवनला सोडून एका संघात एकत्र केले आहे, तर नंतरचे तेलंगणात निवडणूक लढवत आहेत, जी टीआरएसला विरोध करणारी एक चाल म्हणून पाहिली जात आहे. गेल्या काही महिन्यांत, नायडू आणि पवन कल्याण हे जाहीर सभांमध्ये आणि पत्रकारांशी संवाद साधताना एकमेकांवर कमीत कमी टीका करत आहेत. जळगावपासून मुंबईपर्यंत महाराष्ट्र पोलीस खात्यात वरिष्ठ अधिकारी म्हणून कार्यरत राहिलेल्या सीबीआयचे माजी सहसंचालक व्ही.व्ही. लक्ष्मीनारायण हे जनसेना पक्षात सामील झाले. त्यांच्या पक्षप्रवेशामुळे दोन्ही पक्षांमध्ये एक स्पष्ट समज असल्याच्या अटकळांनाही चालना मिळालीय. २०११ मध्ये लक्ष्मीनारायण यांनी वायएसआर काँग्रेसचे अध्यक्ष वाय.एस जगन मोहन रेड्डी यांच्या बेहिशोबी मालमत्तेची चौकशी सुरू केली होती. त्यावेळी, वायएसआर काँग्रेसनं आरोप केला होता की टीडीपी आणि काँग्रेसनं जगनला खोट्या केसेसमध्ये लक्ष्य करण्यासाठी हातमिळवणी केली. जगनला अतिउत्साही पद्धतीने 'फिक्स' करण्यासाठी विरोधी राजकीय शिबिराच्या दबावाखाली काम केल्याचा आरोप आयपीएस अधिकाऱ्यावर करण्यात आला होता. याच सुमाराला, अधिकाऱ्याचा कॉल रेकॉर्ड डेटा सार्वजनिक करण्यात आला आणि असा आरोप करण्यात आला की ते सतत टीडीपी आणि नायडू यांच्या जवळच्या माध्यमांच्या संपर्कात होते. २०१३ मध्ये त्याला त्याच्या होम कॅडरमध्ये, महाराष्ट्रात परत पाठवल्यानंतर, टीडीपी सरकार त्याला अमरावतीला महत्त्वाच्या पदावर घेण्यास उत्सुक असल्याची बातमी आली होती. स्वेच्छानिवृत्ती घेतल्यानंतर त्यांनी राजकारणात येण्याची योजना जाहीर केली. काही दिवसांपूर्वी ते टीडीपीमध्ये सामील होत असल्याची बातमी होती. वायएसआर काँग्रेसने तीव्र प्रतिक्रिया व्यक्त केली आणि या अधिकाऱ्याला त्याच्या मागील असाइनमेंटसाठी "बक्षीस" दिले जात आहे का असा प्रश्न केला. एका आश्चर्यकारक वळणावर त्यांनी पवन कल्याण यांची भेट घेतली आणि जनसेनेत प्रवेश केला.
नारा चंद्राबाबू नायडू पुन्हा एकदा किंगमेकर होऊ शकतात. तेलगू देसमने सर्व पुनरागमनाची मदर स्क्रिप्टिंग केल्यानं, नायडू अमरावती आणि नवी दिल्ली या दोन्ही ठिकाणी सत्तेच्या गलियारांकडे लक्ष ठेवणारा माणूस ठरू शकतात. २७२ चा जादुई आकडा पार करण्यात भाजप अपयशी ठरल्यानं, सरकार चालू ठेवण्यासाठी ते नायडूंसारख्या मित्रपक्षांवर अवलंबून आहेत. त्यामुळे राष्ट्रीय राजकारणात त्यांचा दर्जा वाढेल.
कोणत्याही कल्पनेच्या जोरावर हा विजय सोपा नव्हता. २०१९ च्या विधानसभा निवडणुकीत केवळ २३ जागा कमी झाल्यामुळे, वायएसआर काँग्रेसने नायडू यांची थट्टा केली होती आणि गेल्या वर्षी कौशल्य विकास प्रकरणात त्यांना ५३ दिवस तुरुंगातही पाठवले होते. ४ जूनच्या त्याच्या कामगिरीने कधीच मरू नका हे दाखवून दिले. गेल्या पाच वर्षांमध्ये, नायडू दुसऱ्या दिवशी लढण्यासाठी जगले आणि १३ मे च्या निवडणुकीत बॉक्सिंग रिंगमध्ये प्रवेश करताना त्यांनी वायएस जगन मोहन रेड्डी यांना नॉकआउट धक्का दिला. नायडू आणि कंपनीने आणलेल्या या निवडणूक सुनामीत वायएसआर काँग्रेसने २०१९ मध्ये १५१/१७५ विधानसभा जागांचा जनादेश गमावला. काय इतके नाटकीय बदल घडले की एनडीए बॅनरखाली तेलुगू देसम-जनसेना-भाजपच्या नायडूंच्या नेतृत्वाखालील मजबूत युतीने जगनचा पराभव केला. याचा अर्थ जगन त्याचे वडील दिवंगत वाय.एस. राजशेखर रेड्डी यांनी २००९ मध्ये जे काम केले ते करू शकले नाहीत. अंकगणित निर्णायक होते आणि युती नेहमी सत्तेच्या अंतरावर असल्याचे सुनिश्चित केले. तेलुगू देसमच्या रणनीतीकारांनी असेही गणले की पाच वर्षांच्या सत्तेनंतर सत्ताविरोधी २०१९ मध्ये जगन यांना मिळालेल्या ४९.९५ टक्के मतांच्या टक्केवारीत घट होईल. उच्च जाती आणि शहरी लोकसंख्येसह चे परिणाम जमिनीवर स्पष्टपणे दिसून आले. त्यात भर म्हणजे कम्मा आणि कापू समुदायांचे एकत्रीकरण. केकवरील आयसिंग ही युवा शक्ती होती, जी पवन कल्याणच्या उपस्थितीने मोठ्या प्रमाणात निर्माण झाली. दुसऱ्यांदा पदावर विजय मिळवण्यासाठी जगन PWG वर बँकिंग करत होते. तुम्हाला आश्चर्याचा धक्का बसण्याआधी, PWG हा भयंकर नक्षलवादी संघटना, पीपल्स वॉर ग्रुपचा संदर्भ नाही, तर ६५ लाख पेन्शनधारक, महिला आणि आंध्र प्रदेशातील ग्रामीण (ग्रामीण) मतांच्या गटाचे संक्षिप्त रूप आहे. ते जगनच्या डोल-केंद्रित गव्हर्नन्स मॉडेलचे लाभार्थी असल्याने, या गटाने वायएसआरसीपीला ईव्हीएम-रोल करणे अपेक्षित होते. परिणाम स्पष्टपणे दर्शवतात की 'PWG' ने जगनच्या अपेक्षेप्रमाणे आपले वजन फारसे टाकले नाही.
के चंद्रशेखर राव आणि त्यांच्या बीआरएसने डिसेंबर २०२३ मध्ये शेजारच्या तेलंगणामध्ये धूळ चावली कारण त्यांचे आमदार भ्रष्ट आणि गर्विष्ठ मानले जात होते, तर केसीआर स्वतः दुर्गम आणि हुकूमशाही म्हणून पाहिले जात होते. 'सीआयए' संक्षेपाने जगनलाही कमी केले आहे. सी फॉर करप्शन, आय फॉर ॲक्सेसिबिलिटी आणि ए फॉर एकाधिकारशाही आणि घमेंड, वायएसआर काँग्रेसने स्वतःची कबर खोदली. वायएसआर काँग्रेसला एक-पुरुष पक्ष म्हणून पाहिले जात असले तरी, स्थानिक पातळीवर जगनच्या नावावर मते मागितली जात असली तरी, आमदार आणि त्यांचे सपोर्ट कर्मचारी हे अत्यंत शक्तिशाली आणि अनेकदा स्वतःसाठी एक कायदा होते. डायरेक्ट बेनिफिट ट्रान्सफरमुळे निर्माण झालेल्या सद्भावना विरोधी सत्ताधाऱ्यांनी कमी केले. त्यांच्या मंत्रिमंडळातील अनेक मंत्र्यांना नाकारण्यात आले, ही वस्तुस्थिती स्पष्टपणे दर्शवणारी आहे.
निवडणुकीच्या सुमारे एक वर्ष आधी जगन यांना ही समस्या लक्षात आली. त्यांनी केसीआरने केलेली चूक न करण्याचा प्रयत्न केला. ज्यांच्या विजयाची शक्यता संशयित होती अशा आमदारांना वगळले नाही. ५० टक्के उमेदवारांना टाकून किंवा फेरबदल करून, तो ओव्हरड्राइव्हवर गेला. तथापि, प्रकाशशास्त्राच्या दृष्टीने त्याचे काय नुकसान झाले हे त्याला लक्षात आले नाही. एखाद्या आमदाराला एका जागेवरून हलवून शेजारच्या मतदारसंघात हलवले किंवा एखाद्या खासदाराला लोकसभेची उमेदवारी देण्याऐवजी विधानसभेची जागा लढवायला सांगितली, तेव्हा त्याने कबूल केले की पहिला माणूस जिंकण्यासाठी पुरेसा चांगला नव्हता आणि तो कमी दर्जाची ऑफर देत होता. दुसऱ्या मतदारसंघातील मतदारांची निवड. एका जागेचा कचरा दुसऱ्या जागेवर टाकला जात असल्याचे लेबल लावून टीडीपीने या पैलूवर तीव्र हल्ला केला. जगनने आंध्रच्या मानवी निर्देशांकांना चालना देण्यासाठी शिक्षण आणि आरोग्यावर लक्ष केंद्रित करून शासनाच्या केरळ मॉडेलचे अनुसरण केले. पण लोकांना नोकऱ्या, चांगले रस्ते आणि पायाभूत सुविधाही हव्या होत्या. जगनला इंडस्ट्रीला आकर्षित करण्यात अयशस्वी होणे ही त्याची अकिलीस टाच होती कारण यामुळे त्यांना मूर्त मालमत्ता निर्माण करण्यात रस नाही असा आभास निर्माण झाला. जगनला वाटले की दर महिन्याला खिशात पैसे टाकणे हा लोकांना आपल्या बाजूने ठेवण्याचा एक चांगला मार्ग आहे. हैदराबादचे नुकसान लवकरात लवकर एक मजबूत राज्याची राजधानी स्थापन करून भरून काढणे आवश्यक होते यावर लक्ष केंद्रित करण्यात तो अयशस्वी ठरला. तीन राजधान्यांची त्यांची योजना अत्यंत युटोपियन होती.
२०२३ मध्ये विझागमध्ये होणारी ग्लोबल इन्व्हेस्टर्स समिट वगळता, उद्योगासाठी रेड कार्पेट सक्रियपणे अंथरण्याचा कोणताही प्रयत्न केला गेला नाही. जगन विसरले की ते नायडू यांच्याशी स्पर्धा करत आहेत, जे पूर्वी सीईओ मुख्यमंत्री म्हणून प्रसिद्ध आहेत. त्यामुळेच अनेक तरुणांनी तयार केलेले गट नायडूंच्या पुनरागमनासाठी स्वेच्छेने प्रचार करतात. ताडेपल्ली येथील त्याच्या घरात बंदिस्त असलेल्या जगनला त्याच्या दारात बंड दिसले नाही. मतदारांना त्यांच्या ट्रॅक रेकॉर्डची आठवण करून देणे एवढेच नायडू यांना करायचे होते आणि त्यांनी त्यांच्यावर पुन्हा विश्वास टाकला. अभिनेता-राजकारणी बनलेला हा गेम चेंजर होता, त्याने आपल्या धाडसी निर्णयांसह वास्तविक जीवनातही पॉवर स्टार असल्याचे सिद्ध केले. नायडू यांच्याशी मैत्री करण्यासाठी, विशेषत: सप्टेंबर २०२३ मध्ये त्यांना राजमुंद्री तुरुंगात भेट दिल्यानंतर, भाजपच्या उच्चपदस्थांच्या प्रतिक्रियेचा धोका पत्करून, त्यांची राजकीय बुद्धी आणि मानवी बाजू दोन्ही दर्शविली. तिन्ही पक्ष एकत्र आले तरच जगनला अंकगणितात हरवता येईल, हे पटवून देण्याचा तो प्रयत्न करत राहिला. जरी त्यांच्या जाहीर सभांमध्ये ऊर्जा ओव्हरलोड होती, आणि शब्दाच्या खऱ्या अर्थाने ते स्टार प्रचारक होते, तरीही पवन अहंकारावर बसला नाही आणि भाजपला सामावून घेता यावे म्हणून जेएसपी लढवलेल्या जागांची संख्या कमी करण्यास तयार होता. . पवन अजूनही स्टार्टअप राजकारणी असू शकतो, पण राजकारणात दयाळूपणाला जागा असते हे त्याने दाखवून दिले.
वायएसआर काँग्रेस ब्रह्मास्त्रावर जोरदार प्रतिक्रिया देऊ शकली नाही जी टीडीपी आणि जनसेनेने जमीन शीर्षक कायद्याच्या टीकेच्या रूपात गोळीबार केला. प्रत्येक जाहीर सभेत नायडू आणि पवन कल्याण यांनी लोकांना सावध केले की वायएसआर काँग्रेस सरकार त्यांच्या जमिनी काढून घेईल. पुरावा म्हणून त्यांनी जमिनीचे पासबुक दाखवले ज्यावर जगनचा फोटो नक्षीदार होता. भारत सरकारच्या अखत्यारीत येणाऱ्या नीती आयोगाने हा कायदा तयार केला असला तरी जगन आणि त्यांची टीम ही भीती प्रभावीपणे दूर करू शकली नाही. या निवडणुकीत अनेक पुरुष मतदारांनी आणि ओबीसी समुदायाने वायएसआर काँग्रेसला पाठिंबा न देण्याचा निर्णय का घेतला हे कदाचित स्पष्ट करते.
नायडू यांची गेल्या वर्षी झालेली अटक ही सुडाच्या राजकारणातील क्लासिक प्रकरणासारखी दिसली. जगनला नायडूंसाठी अंडरट्रायल कैदी टॅगपेक्षा कमी काही नको होते, असे वाटत होते. वृध्द नायडू यांना तुरुंगात नेण्यात आल्याचे दर्शन टीडीपी समर्थकांसाठी एक शक्तिवर्धक म्हणून काम करत होते जे नायडूंना पाठिंबा मिळवून देण्याच्या मार्गापासून दूर गेले. यूएसए आणि मध्यपूर्वेतून केवळ मतदान करण्यासाठी आलेल्या लोकांची संख्या ही नायडूंना पाठिंबा देण्याच्या निर्धाराचा आणि टीडीपीच्या बाजूने एकत्र येण्याचा पुरावा आहे. चंद्राबाबू नायडू यांचे पुत्र नारा लोकेश यांनी दक्षिण आंध्र प्रदेशातील कुप्पम ते उत्तर किनारी आंध्र प्रदेशातील विशाखापट्टणमपर्यंत २२६ दिवसांत ३,१३२ किमी लांबीची पदयात्रा केली. आंध्रच्या राजकारणात पदयात्रेने नेहमीच भरपूर निवडणूक लाभांश दिला आहे. २००४ पूर्वी वायएसआर प्रमाणे, २०१४ पूर्वी नायडू आणि २०१९ पूर्वी जगन. त्यांनी लोकेशला टीडीपीमध्ये क्रमांक २ म्हणून प्रस्थापित केले असले तरी महत्त्वाचे म्हणजे, पदयात्रेदरम्यानची त्याची वागणूक - लोक त्यांच्या तक्रारी मांडत असताना नोट्स काढणे, तो कसा दिसेल हे स्पष्ट करतो. समस्यांचे निराकरण करा - विश्वासाचे कनेक्शन स्थापित केले. वायएसआरसीपीने लोकेश प्रत्येक किलोमीटरवर जो किरकोळ फायदा मिळवत होता, त्याचा प्रतिकार करण्यासाठी, सामान्य तेलुगूंना स्वतःला प्रिय बनवण्यासारखे काहीही केले नाही. एका समूहाने जगनचा प्रवेश नियंत्रित केला, ज्यामुळे तो कोणत्याही वास्तविक अभिप्राय यंत्रणेपासून वंचित राहिला. त्यांच्या पाच उपमुख्यमंत्र्यांकडे सर्व जातींच्या आदराचे दर्शन घडवण्याच्या अलंकारिक नियुक्त्या म्हणून पाहिले गेले. ज्या स्वयंसेवी प्रणाली अंतर्गत सरकारच्या कंत्राटी नोकरीवर एक व्यक्ती ५० ते ७० कुटुंबांचा कारभार पाहत होती, ती कागदावर एक अद्भुत व्यवस्था होती.
मात्र, अडीच लाख मजबूत 'सेना'ने 'बिग ब्रदर वॉचिंग' सिंड्रोमही निर्माण केला. स्वयंसेवकांनी वृद्धांना त्यांचे निवृत्तीवेतन मिळणे सोपे केले, याचा अर्थ असा होतो की त्याच स्वयंसेवकाला त्याच्या प्रभारी कुटुंबांच्या राजकीय कल आणि क्रियाकलापांबद्दल सर्व काही माहित होते. सरकारच्या वेतनावर असूनही, त्यांच्यापैकी अनेकांनी अर्ध-वायएसआर काँग्रेस कार्यकर्त्यांमध्ये रूपांतर केले. अनेक स्वयंसेवकांवर वायएसआरसीपीला पाठिंबा देण्यासाठी कुटुंबांना बळजबरी केल्याचा आरोप देखील करण्यात आला, ज्यामुळे जेव्हा एखादी गंभीर गोष्ट व्यक्त केली जाते तेव्हा तणाव निर्माण होतो, कारण एखाद्या नागरिकाने किंवा नागरिकांच्या गटाने केलेल्या चुकीच्या वागणुकीची अनेकदा स्थानिक वायएसआर काँग्रेस प्रतिनिधींना तक्रार केली जाते. जगनच्या विरोधात मतदान हे देखील अशा डावपेचांना नापसंती दर्शवणारे आहे.
नायडूंनी जे काही केले ते सर्व पूर्ववत करण्यासाठी जगन हे केवळ क्षुल्लक राजकारण असल्याचे भासवले जात आहे. २०१९ मध्ये सत्तेवर आल्यानंतर जगन यांनी पहिली गोष्ट केली ती म्हणजे नायडूंनी बांधलेले कॉन्फरन्स हॉल, प्रजा वेदिका पाडणे. त्यात मुख्यमंत्र्यांना नायडूंचे कार्य आणि वारसा पुसून टाकण्याचे वेड लागलेले दाखवले. नायडू सत्तेवर असताना ज्या कंपन्यांनी आंध्र प्रदेश सरकारच्या विविध विभागांसाठी काम केले होते, त्यांचे काम नवीन शासनाशी एकनिष्ठ असलेल्या नोकरशहांद्वारे खराब होत असल्याचे आढळले आणि बिले मंजूर झाली नाहीत. जगन विसरले की सरकार म्हणजे सत्ता कोणाचीही असली तरी एक अखंड अस्तित्व असते.
कौटुंबिक कलहातून असे दिसून आले की जगन स्वतःच्या बहिणीला आणि चुलत भावालाही सोबत घेऊन जाऊ शकत नव्हता. विवेकानंद रेड्डी खून खटल्यातील आरोपी अविनाश रेड्डी, बहीण शर्मिला यांच्या विरोधात कडप्पा लोकसभा जागेसाठी पुन्हा उमेदवारी देण्याच्या जगनच्या निर्णयामुळे त्यांच्या स्वतःच्या कुटुंबातील सदस्यांचा त्याला विरोध असल्याचा आभास निर्माण झाला. याउलट, टीडीपी बॅनरखाली नायडू कुटुंबातील चार सदस्य निवडणूक लढवत होते, तर पवनचे बंधू नागाबाबू यांनी पीठापुरममध्ये त्यांची मोहीम हाताळली आणि चिरंजीवी यांनी त्यांच्या उमेदवारीला दुजोरा दिला. आत्तासाठी, टीडीपी शीर्षस्थांनी आग्रह धरला आहे की ते भारताच्या गटाकडून आग्रह असूनही ते एनडीएसोबत राहतील. एकतर, पुढचा पंतप्रधान कोण होणार यावर नायडू यांचे म्हणणे असेल. अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या काळात नायडू हे महासत्तेचे मुख्यमंत्री होते. जीवन पूर्ण वर्तुळात आले आहे.
