संत भक्त कूर्मदास...!

साक्षात विठ्ठलाला पंढरी सोडायला लावणारे भक्त ..

"हात पाय नाही ज्यासी। तोही पाहे पंढरीसी॥ 

रांगता रांगता आला। देव भेटे कूर्मदासाला॥"

वारकरी संप्रदायात असे अनेक संत होऊन गेले, ज्यांनी आपल्या भक्तीने, कर्तृत्वाने आणि ज्ञानाने ईश्वराला जिंकले. पण संत कूर्मदास यांचे चरित्र या सर्वांमध्ये अतिशय वेगळे, हृदयस्पर्शी आणि डोळ्यात पाणी आणणारे आहे. ज्या माणसाला निसर्गाने जन्मतःच परावलंबी केले, ज्याला समाजाने हिणवले, तो माणूस केवळ अंतःकरणातील भक्तीच्या जोरावर अध्यात्माच्या अशा शिखरावर पोहोचतो, जिथे पंढरीच्या जगन्नाथाला आपले विठ्ठल रूप सोडून, भक्तासाठी मैलोन्मैल धावत यावे लागते. कूर्मदास महाराजांचा इतिहास हा केवळ एका अपंग भक्ताचा प्रवास नाही, तर तो मानवी इच्छाशक्तीचा, सोशिकतेचा आणि ईश्वरावरील अढळ विश्वासाचा जिवंत पुतळा आहे. 

संत कूर्मदास महाराजांचा जन्म १३ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात अंदाजे संत ज्ञानेश्वर आणि संत नामदेव महाराजांच्या समकाळात सोलापूर जिल्ह्यातील पैठण काही ठिकाणी याचा उल्लेख मराठवाड्यातील पैठण असाही येतो, परंतु बहुतांश संशोधक सोलापूर-उस्मानाबाद सीमेवरील किंवा लातूर परिसरातील गावाचा उल्लेख करतात. जवळील एका सात्विक कुटुंबात झाला. कूर्मदास जन्माला आले तेव्हा त्यांचे शरीर पाहून माता-पित्यांच्या पायाखालची जमीन सरकली. त्यांना जन्मतःच दोन्ही हात नव्हते आणि दोन्ही पायही नव्हते. त्यांचे शरीर एका कासवासारखे (कूर्म) गोल आणि केवळ धडाचे होते. म्हणूनच त्यांचे नाव 'कूर्मदास' कासवासारखा ईश्वराचा दास असे ठेवण्यात आले. त्या काळी अपंगत्वाला पूर्वजन्माचे पाप मानले जाई. कूर्मदासांना लहानपणापासूनच उपेक्षा, गरिबी आणि एकाकीपणाचा सामना करावा लागला. पण निसर्गाने त्यांना जरी हात-पाय दिले नसले, तरी एक अतिशय शुद्ध, निर्मळ आणि विठ्ठलमय अंतःकरण दिले होते.

लहानपणापासूनच कूर्मदासांच्या कानावर पंढरपूरच्या विठ्ठलाची महती पडत होती. वारकरी जेव्हा हातात टाळ-मृदंग घेऊन, 'पुंडलिक वरदे हरी विठ्ठल' असा गजर करत त्यांच्या गावावरून जात, तेव्हा कूर्मदासांचे डोळे भरून येत. त्यांना वाटायचे, 'सगळे जग त्या विठ्ठलाच्या दर्शनाला जाते, मग मीच का वंचित राहू? मला हात-पाय नसले तरी काय झाले, माझ्याकडे विठ्ठलाचे नाम घेणारी जीभ आहे आणि त्याला पाहू इच्छिणारे डोळे आहेत!'

एक वर्ष आषाढी वारी जवळ आली. गावातून दिंड्या पंढरपूरकडे निघाल्या. कूर्मदासांच्या मनातील विठ्ठल भेटीची ओढ एवढी तीव्र झाली की त्यांनी एका रात्री संकल्प केला—"मी पंढरपूरला जाणार, माझ्या विठ्ठलाला डोळे भरून पाहणार!" हात-पाय नसलेला माणूस पंढरपूरला कसा जाणार? हा प्रश्न संपूर्ण गावाला पडला होता. पण कूर्मदासांनी कोणाचीही मदत मागितली नाही. त्यांनी स्वतःच्या शरीरालाच रथ बनवले. कूर्मदास आपल्या पोटाच्या आणि पाठीच्या साहाय्याने जमिनीवर सरपटत, रांगत रांगत पंढरपूरच्या दिशेने निघाले. एखाद्या कासवाने जमिनीवरून सरकावे, तसे ते पुढे सरकत होते. जमिनीवरचे दगड, धोंडे, काटे त्यांच्या शरीराला टोचत होते. उन्हाने तापलेली माती त्यांच्या पोटाला पोळत होती. काही अंतरावर गेल्यावर त्यांच्या पोटाची आणि छातीची कातडी सोलवटून निघाली, रक्ताच्या धारा वाहू लागल्या. पण मुखात मात्र एकच गजर होता—"विठ्ठल, विठ्ठल, विठ्ठल..." दिवसाला ते जेमतेम काही मीटर किंवा एखादा किलोमीटरच पुढे सरकू शकत होते. त्यांना पैठणवरून पंढरपूरला पोहोचण्यासाठी महिन्यांचा कालावधी लागणार होता, पण त्यांच्या चिकाटी समोर निसर्गानेही गुडघे टेकले.

रांगत रांगत कूर्मदास एका गावी पोहोचले, जिथे वारकऱ्यांची मोठी दिंडी मुक्कामाला होती. त्या दिंडीचे नेतृत्व साक्षात संत शिरोमणी नामदेव महाराज करत होते. नामदेवांनी जेव्हा एका अपंग माणसाला रक्ताळलेल्या शरीराने, पोटावर रांगत विठ्ठल नामाचा जयघोष करताना पाहिले, तेव्हा नामदेवांचे डोळे पाणावले. नामदेव महाराज धावत गेले, त्यांनी कूर्मदासांना उचलून आपल्या छातीशी लावले. नामदेव म्हणाले, "कृष्णा, तुझी ही अवस्था! तू पंढरपूरला कसा पोहोचणार? आषाढी एकादशी तर काही दिवसांवर आली आहे आणि तुझे शरीर तर पूर्णपणे जखमी झाले आहे." त्यावर कूर्मदास अत्यंत करुण स्वरात म्हणाले, "नामदेव दादा, मला माहित आहे मी एकादशीपर्यंत पंढरपूरला पोहोचू शकणार नाही. माझे हे पापी शरीर मला साथ देत नाहीये. पण तुम्ही जेव्हा पंढरपूरला जाल, विठ्ठलाच्या गाभाऱ्यात उभे राहाल, तेव्हा त्या माझ्या पांडुरंगाला सांगा 'तुझा एक हात-पाय नसलेला कूर्मदास नावाचा चाकर पैठणवरून तुझ्या भेटीसाठी रांगत येत आहे. तो एकादशीला पोहोचू शकत नाही, पण त्याची भक्ती तुझ्या चरणी पोहोचली आहे.' एवढा निरोप माझा विठ्ठलाला द्या!" नामदेवांनी जड अंतःकरणाने कूर्मदासांचा निरोप घेतला आणि दिंडी पुढे निघाली. कूर्मदास मात्र तिथेच थांबले नाहीत, ते तसेच रक्ताळलेल्या शरीराने पुढे रांगत राहिले.

आषाढी एकादशीचा दिवस उजाडला. पंढरपूर विठ्ठल नामाच्या गजराने दुमदुमून गेले होते. संत नामदेव महाराज विठ्ठलाच्या मूर्तीसमोर उभे राहिले. महापूजा झाली, पण नामदेवांचे लक्ष विठ्ठलाच्या चरणांकडे आणि त्याच्या चेहऱ्याकडे होते. नामदेवांना जाणवले की, आज विठ्ठलाच्या चेहऱ्यावर ते नेहमीचे तेज नाही, देव आज उदास आणि व्याकुळ दिसत आहेत. नामदेवांनी विठ्ठलाला विचारले, "देवा, आज तुझा हा अवतार असा का? आज तर तुझा सर्वात मोठा सण आहे, तुझा लाडका वारकरी तुझ्या दारात आला आहे, मग तू असा कासावीस का आहेस?" तेव्हा विठ्ठलाच्या मूर्तीतून आवाज आला, "नामदेवा, माझा खरा भक्त, ज्याचे हात-पाय नाहीत, तो पैठणवरून माझ्यासाठी पोटावर रांगत येत आहे. त्याचे शरीर रक्ताने माखले आहे. तो सध्या पंढरपूरपासून १४ मैल दूर असलेल्या 'लहूरी' (लोहोरे) या गावात येऊन थांबला आहे. त्याचे शरीर आता थकले आहे, तो पुढे येऊ शकत नाही आणि तो मला तिथेच बोलावत आहे. नामदेवा, मला आता इथे राहाववत नाही, मी माझ्या भक्तासाठी चाललो!" साक्षात पंढरीनाथ, त्रिभुवनाचा मालक, आपल्या भक्ताच्या ओढीने देवळातून बाहेर पडला. विठ्ठलाने संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत नामदेव महाराज यांना सोबत घेतले आणि ते तिघेही 'लहूरी' गावाच्या दिशेने धावत निघाले.

लहूरी गावाच्या वेशीवर, एका झाडाखाली संत कूर्मदास अत्यंत थकलेल्या अवस्थेत पडले होते. त्यांच्या शरीरात आता त्राण उरला नव्हता. त्यांना वाटत होते की आता आपले प्राण जाणार आणि विठ्ठलाचे दर्शन अधुरे राहणार. त्यांनी डोळे मिटले आणि विठ्ठलाचे ध्यान सुरू केले. तितक्यात तिथे तीन मूर्ती प्रकट झाल्या. साक्षात पांडुरंग, ज्ञानेश्वर माऊली आणि नामदेव महाराज! विठ्ठलाने पाहिले, ज्या भक्ताला हात नव्हते, त्याने अंतःकरणाचे हात पसरले होते; ज्याला पाय नव्हते, त्याची भक्ती देवापर्यंत धावत आली होती. विठ्ठल धावत पुढे गेला आणि त्याने कूर्मदासांच्या त्या मातीने आणि रक्ताने माखलेल्या शरीराला उचलून थेट आपल्या कवेत घेतले. देवाने स्वतःच्या पीतांबराने कूर्मदासांच्या अंगावरील धूळ आणि रक्त पुसले. जसा भगवंताचा स्पर्श कूर्मदासांना झाला, तशा त्यांच्या शरीराच्या सर्व जखमा एका क्षणात नाहीशा झाल्या! त्यांच्या चेहऱ्यावर एक अलौकिक, दिव्य तेज प्रकट झाले.

कूर्मदासांनी डोळे उघडले, समोर साक्षात चतुर्भुज विठ्ठल उभा होता. कूर्मदासांच्या डोळ्यातून अश्रूंच्या धारा वाहू लागल्या. ते म्हणाले, "देवा, मी तर अपंग, मी तुझ्या दारात येऊ शकलो नाही, म्हणून तू स्वतः माझ्यासाठी चालत आलास? हे तुझे उपकार मी कसे फेडू?" विठ्ठल म्हणाला, "कूर्मदासा, तुझी भक्ती पाहून माझे देवपण गळून पडले. तू पंढरपूरला येऊ शकला नाहीस, म्हणून मी पंढरपूरला तुझ्याकडे घेऊन आलो. आजपासून हे लहूरी गाव म्हणजेच 'दुसरी पंढरी' म्हणून ओळखले जाईल." संत कूर्मदास महाराजांनी विठ्ठलाच्या कुशीतच आपल्या जीवनाचे सार्थक मानले. विठ्ठलाच्या दर्शनानंतर काही काळाने, त्यांनी याच लहूरी (लोहोरे, तालुका माढा, जिल्हा सोलापूर) या गावी समाधी घेतली. आजही लहूरी या गावाला 'अपर पंढरपूर' किंवा 'प्रति पंढरपूर' असे म्हटले जाते. आषाढी एकादशीच्या दिवशी जितके महत्त्व पंढरपूरला आहे, तितकेच किंवा त्याहून अधिक भावपूर्ण महत्त्व लहूरी येथील संत कूर्मदास महाराजांच्या मंदिराला आहे. तिथे आजही कूर्मदासांची समाधी असून, त्या समाधीचे दर्शन घेतल्याशिवाय अनेक वारकऱ्यांची वारी पूर्ण होत नाही, अशी श्रद्धा आहे. आजच्या काळात जेव्हा आपण छोट्या-छोट्या संकटांनी खचून जातो, एखादे अपयश आले की निराश होतो किंवा शरीराला साधे दुखापत झाली तरी देवाला दोष देतो, अशा वेळी संत कूर्मदास महाराजांचे चरित्र आपल्याला जगण्याची आणि लढण्याची नवीन दृष्टी देते:

जर मनात एखादी गोष्ट मिळवण्याची प्रामाणिक आणि तीव्र इच्छा असेल, तर शारीरिक अपंगत्व किंवा कोणतीही बाह्य अडचण तुम्हाला रोखू शकत नाही. कूर्मदासांकडे अभिमान बाळगण्यासारखे काहीच नव्हते, त्यांनी स्वतःला संपूर्णपणे विठ्ठलाच्या चरणी वाहून घेतले होते. 'मी' पणाचा हाच त्याग ईश्वराला आकर्षित करतो. ईश्वर हा संपत्तीने, पैशाने किंवा शारीरिक सौंदर्याने मिळत नाही, तो मिळतो केवळ अंतःकरणाच्या आर्ततेने. संत कूर्मदास महाराजांचे चरित्र म्हणजे वारकरी संप्रदायातील भक्तीचे एक सुवर्णपान आहे. "देव भावाचा भुकेला असतो" ही उक्ती कूर्मदासांनी आपल्या कष्टाने आणि रक्ताने सिद्ध करून दाखवली. संत शिरोमणी कूर्मदास महाराज की जय! पुंडलिक वरदे हरी विठ्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम!