अनेक दशकांपासून, सोनिया गांधी या भारतातील सर्वात प्रसिद्ध कुटुंबांपैकी एक असूनही, एक अत्यंत खाजगी व्यक्तिमत्त्व म्हणून राहिल्या आहेत. प्रेम, विलक्षण सौभाग्य, विनाशकारी नुकसान आणि जनतेच्या अपेक्षांच्या ओझ्याने त्यांचे आयुष्य घडले आहे. हार्परकॉलिन्स इंडियाने प्रकाशित केलेल्या ‘बिलॉन्गिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह’ या पुस्तकात, इतरांनी त्यांच्याबद्दल रचलेल्या अनेक कथांच्या आडून बाहेर पडून त्या स्वतःची कहाणी सांगतात. हा प्रवास भारतापासून दूर, इटलीच्या एका लहानशा शहरात सुरू होतो आणि भारताचे सत्ताकेंद्र असलेल्या नवी दिल्लीत संपतो. ही त्या शोकांतिकांचीही कहाणी आहे, ज्यांनी त्यांच्या आयुष्याची दिशा अपरिवर्तनीयपणे बदलली आणि त्यांना एका अनपेक्षित राजकीय जीवनात ढकलले. या पुस्तकातल्या एका प्रकरणातल्या विशेष उताऱ्यात, गांधी यांनी पंतप्रधान होण्यासाठी पक्षाने केलेल्या आवाहनाला विरोध केल्याच्या त्या निर्णायक क्षणाबद्दल आणि त्यांच्या निर्णयाला आकार देणाऱ्या घटकांविषयी लिहिले आहे....
निवडणुकीच्या काही महिने आधी, मी आणि माझ्या मुलांनी माझ्या संभाव्य पंतप्रधानपदाच्या मुद्द्यावर चर्चा केली होती. त्यांच्यापैकी एकाने मला थेट विचारले की, जर आपल्या पक्षाने विजय मिळवलाच, तर मी ते पद स्वीकारेन का.
“मुळीच नाही...!” मी जवळजवळ संतापूनच म्हणाले होते.
“तुम्हाला खात्री आहे का....?” त्यांनी मला विचारले. “माझं मत अगदी स्पष्ट आहे...,” मी ठामपणे म्हणाले. राहुल आणि प्रियांका या दोघांनाही वाटत नव्हते की मी पंतप्रधान व्हावे. त्यांनी त्यांच्या आजीची हत्या आणि वडिलांची निर्घृण हत्या यांचा आघात अनुभवला होता. त्यांच्या मनात, ते पद भूषवणे हे वाढत्या धोक्याशी स्वाभाविकपणे जोडलेले होते. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा ताण कमी झाल्याचा भाव होता आणि त्या प्रश्नावर माझे विचार पहिल्यांदाच उघडपणे मांडल्यामुळे मलाही हलके वाटले. आणि तो विषय तिथेच संपला. मी त्याबद्दल इतर कोणाशीही कधीच बोलले नाही. संपूर्ण निवडणुकीदरम्यान, जेव्हा जेव्हा मला सार्वजनिकरित्या हा प्रश्न विचारला गेला, तेव्हा मी एक संदिग्ध उत्तर देत राहिले. आम्ही आमच्या अस्तित्वासाठी लढत होतो आणि मला माझा पक्ष एकत्र ठेवायचा होता, एकसंध संघ म्हणून आमच्या शत्रूंना थेट सामोरे जायचे होते. आमच्या पक्षातल्या स्पर्धकांमध्ये नेतृत्वासाठी संघर्ष निर्माण होऊ देणे हा पर्यायच नव्हता. मी माझी मते ठामपणे स्वतःपुरतीच ठेवली, अगदी माझ्या जवळच्या सहकाऱ्यांनाही त्याबद्दल काही सांगितले नाही. मला अंतर्ज्ञानानेच ठाऊक होते की, पूर्वीच्या काँग्रेस सरकारांचा वारसा पुढे नेणारी व्यक्ती अशीच असायला हवी, जिला शासनाचा प्रदीर्घ अनुभव आणि सचोटीचा निर्दोष रेकॉर्ड असेल.... वर्षांपूर्वी, जेव्हा मी या प्रवासाचे पहिले पाऊल उचलले होते, ज्याने मला इथपर्यंत आणले होते, तेव्हा माझ्या पतीने आणि सासूबाईंनी माझ्याकडून काय अपेक्षा केली असती, हे मला मनातून ठाऊक होते. त्यांच्याप्रती आणि त्यांनी आयुष्यभर ज्यासाठी लढा दिला होता त्या सर्वांप्रती मला कर्तव्याची एक आंतरिक हाक जाणवली होती. पण आता मी गोंधळले होते; मला माझ्या अस्वस्थ झालेल्या अंतरात्म्यातच उत्तराचा शोध घ्यावा लागला. माझ्यातलं एक मन ही कल्पना पूर्णपणे नाकारत होता, तर दुसरं मन माझ्या कर्तव्याच्या जाणिवेला साद घालत होतं. माझ्या नकाराने दुखावणाऱ्या आणि निराश होणाऱ्या पक्ष कार्यकर्त्यांप्रती, तसेच ज्या लोकांनी आम्हाला त्यांची मते दिली होती त्यांच्याप्रती. माझ्या भावना क्षणोक्षणी बदलत होत्या. एका क्षणी मला स्पष्ट वाटत होते, तर दुसऱ्याच क्षणी मी द्विधा मनःस्थितीत होते....
आघाडीच्या नेत्यांसोबत एक बैठक ठरली होती. ते दुसऱ्या दिवशी दुपारी माझ्या घरी येणार होते. “आम्ही तिची समजूत घालू,...” असं आश्वासन त्यांनी माझ्या सहकाऱ्यांना दिलं होतं. जेव्हा मी त्या क्षणांकडे मागे वळून पाहते, तेव्हा ते सारं काळाच्या ओघात स्वतःच्याच गतीने उलगडत जातात. एखाद्या स्लो-मोशन चित्रपटाप्रमाणे, मी पाहिलेली ती दृश्यं माझ्या डोळ्यासमोरून सरकतात. माझ्या घराच्या दुसऱ्या टोकाला असलेल्या राजीवच्या कॉन्फरन्स रूममध्ये आघाडीच्या काही नेत्यांसोबत बैठक सुरू आहे. तासभराहून अधिक काळ ते आळीपाळीने बोलत आहेत, त्यांच्या प्रस्तावाला होकार देण्यासाठी मला आग्रह करत आहेत, आणि मी मात्र शांतपणे ऐकत आहे. चर्चा संपताच, ते प्रतिक्रियेसाठी माझ्याकडे पाहतात. मी जमेल तितकं धैर्य एकवटते आणि माझं म्हणणं मांडते. त्यांच्यात एकच गोंधळ उडतो, ते उठून माझ्या दिशेने येतात. मी सुद्धा उभी राहते. ते मला अक्षरशः घेरतात.
“आम्ही हे स्वीकारणार नाही...,” त्यांच्यापैकी एक जण म्हणतो.
“तुम्ही हा निर्णय घेऊ शकत नाही...., मॅडम...,” दुसरा म्हणतो. त्यांचा स्वर जबरदस्तीचा, जवळजवळ आक्रमक असतो.
“आम्ही नाही म्हणणं ऐकणार नाही....” मी हादरून जाते. मला हतबल झाल्यासारखं वाटतं. “ठीक आहे....,” मी जवळजवळ ऐकू न येण्याइतक्या आवाजात पुटपुटते. जमलेले नेते माझं वाक्य पूर्ण होण्याची वाटही न पाहता, एक-एक करून माझं अभिनंदन करू लागतात.
“त्या तयार झाल्या आहेत, त्या तयार झाल्या आहेत...!” कोणीतरी म्हणतं. मी सुन्न होऊन, पुढे काहीही बोलू न शकल्याने, तिथेच उभी राहते. नेते समाधानाने निघून जातात.
माझ्या लक्षातच आलं नव्हतं की कॉन्फरन्स रूमच्या खिडक्या उघड्या होत्या आणि प्रियांका त्यापैकी एका खिडकीबाहेर उभी होती. तिने मला नंतर सांगितलं की, ती संपूर्ण वेळ तिथेच उभी होती. जेव्हा खोलीतल्या पुरुषांनी मला घेरलं, तेव्हा तिच्या लक्षात आलं की माझ्यावर दबाव टाकून मला होकार द्यायला भाग पाडलं जात आहे. डोळ्यातून अश्रू वाहत असताना ती राहुलला शोधायला घरात घुसली. ती आत शिरली तेव्हा तो त्याच्या खोलीत होता. आपल्या बहिणीला इतकी अस्वस्थ पाहून त्याने विचारले,
“काय झालं...?”
“तिने त्यांना होकार दिलाय! सगळे तिच्याभोवती आहेत, तिने होकार दिलाय....!”
“तिने काय केलंय! ती कुठे आहे....?” तो म्हणाला, आणि वडिलांच्या मृत्यूनंतर स्वतःला माझे रक्षक मानणारी माझी दोन मुले, ती दोघेही अस्वस्थ चेहऱ्याने माझ्या दिशेने चालत आली. आघाडीच्या नेत्यांच्या आक्रमकतेमुळे मी आधीच थकून गेले होते; आता मला त्यांचा सामना करायचा होता.
“तू होकार दिलास....?” राहुल गर्जना करत म्हणाला.
“ते माझं ऐकत नव्हते....” मी उत्तर दिले, "मला हे करायचं नाहीये, तुला माहीत आहे की मला नाही करायचं. माझ्यावर दबाव टाकला जात होता....” “दबाव? तुझ्यावर दबाव टाकला जातोय....?” त्याने विचारले.
“आमचं काय....?” रागाने चेहरा झाकोळून तो निघून गेला.
“बघ आई, तू याबद्दल नेहमीच स्पष्ट आहेस....” प्रियंका म्हणाली. “यासाठी कोणाच्या दबावाला बळी पडू नकोस. जे करायचं ठरवलं आहेस तेच कर. हे सांभाळायला आम्ही दोघीही तुला मदत करायला आहोत....!”
तिचे डोळे लाल झाले होते आणि मलाही रडू कोसळले. मी हे काय करून बसले होते? माझ्या बेडरूमच्या उंबरठ्यावरच्या कॉरिडॉरमधील अंधुक प्रकाशात उभी असताना, आमच्यावर काहीतरी काळेकुट्ट संकट घोंघावत असल्याची भावना माझ्यावर हावी झाली.
माझ्या कृतीचे दूरगामी परिणाम होतील, केवळ माझ्या पक्षासाठीच नव्हे तर संपूर्ण भारतासाठी, असा एक अंतरात्मा मला सतत इशारा देत होता. भारताला विभाजनवादी राजकारणापासून दूर नेण्यासाठी आपल्याला खंबीर आणि सक्षम शासनाची गरज होती. इतर कशापेक्षाही जास्त, आपल्याला विकास आणि प्रगतीची गरज होती. माझा राजकारणातील प्रवेश या दृढ विश्वासाने प्रेरित होता की, आरएसएस आणि तिच्या अनेक कट्टरपंथी गटांच्या पाठिंब्याने भाजप सत्तेत आल्यास विविध समाजांमध्ये कलह वाढवेल आणि संविधानाचा भंग करेल.
मला हे चांगलंच ठाऊक होतं की, मी हे पद स्वीकारल्यास, आता त्यांच्याकडून होणारा गोंधळ आणि निवडणुकीच्या प्रचारातून त्यांनी केलेला प्रचार कमी होणार नाही. भाजप आणि त्यांचे मित्रपक्ष माझ्या ‘विदेशी वंशा’चा मुद्दा म्हणून नक्कीच वापर करतील, ते भावना भडकवतील आणि असा हाहाकार माजवतील की भूतकाळातील आणि येणाऱ्या वर्षांतील प्रत्येक चांगली गोष्ट त्यात सामावली जाईल. माझ्या प्रिय देशाला, माझ्या देशाला, यामुळे जखम होऊ शकते हे माहीत असूनही मी पंतप्रधानपद कसे स्वीकारू शकेन? नाही, कधीच नाही! रात्र संपत आली होती. मला अस्वस्थ करणाऱ्या विचारांचे आणि भावनांचे ओझे हलके करण्याची ती एक लांब रात्र होती. प्रियंका आणि रॉबर्ट त्यांच्या घरी निघून गेले. सुमन आणि मंजू पाहुण्यांच्या खोलीत झोपायला गेल्या. राहुल त्याच्या खोलीत होता.
मी माझ्या बेडरूममध्ये गेले आणि नेहमीप्रमाणे माझ्या पतीच्या बाजूच्या पलंगावर शांत पडून राहिले. माझ्या मनातला एक आवाज म्हणाला,
"सोनिया, हा एक अत्यंत हास्यास्पद प्रस्ताव आहे. तुझा जन्म आणि संगोपन इटलीमध्ये झाले आहे आणि आता तू जगाच्या दुसऱ्या टोकावर असलेल्या, शंभर कोटींहून अधिक लोकसंख्या असलेल्या एका राष्ट्राचे नेतृत्व करण्यासाठी निवडली जात आहेस....!"
दुसरा आवाज म्हणाला, "हाच तुझा देश आहे; तुझे संपूर्ण प्रौढ आयुष्य आणि निष्ठा या देशाला समर्पित आहे. जेव्हा तू तुझ्या प्रिय व्यक्तीला गमावले, तेव्हा या देशाने तुला आपल्या कुशीत घेतले, जणू तू त्यांचीच एक आहेस. इथल्या लोकांनी तुला सावरले आणि अत्यंत दुःखद प्रसंगांत तुझा आधार बनले. ज्यांनी तुझ्यावर आणि तुझ्या पक्षावर विश्वास ठेवला आहे, त्यांच्याप्रती असलेली तुझी जबाबदारी तू कशी काय सोडू शकतेस...?"
भावनांचा एक पूर माझ्या मनात आला आणि मला राजीवच्या आश्वासक उपस्थितीची तीव्र आठवण झाली. अतिशय थकव्यामुळे जेव्हा मी झोपेत जाऊ लागले, तेव्हा माझ्या मनातील संशयाचे शेवटचे अंशही नाहीसे झाले.
"सोनिया, स्वतःशी प्रामाणिक राहा...," असे मला स्वतःलाच ऐकू आले. "तुला हे नेहमीच माहीत होते. नको, हे सोडून दे...!"
काही तासांनंतर मला जाग आली. मी थेट माझ्या मुलाच्या खोलीत गेले आणि दरवाजा ठोठावला.
"मी निर्णय घेतला आहे. मी माझ्या भूमिकेवर ठाम राहणार आहे....," असे मी त्याला सांगितले.
तो माझ्या जवळ आला, मला मिठी मारली आणि म्हणाला, "हा अगदी योग्य निर्णय आहे...!" निवडणुकीचे निकाल जाहीर झाल्यापासून पहिल्यांदाच मला शांतता वाटली. आता कोणीही मला माझ्या निर्णयापासून डगमगवू शकणार नव्हते.
मी हॉलमध्ये प्रवेश केला, तेव्हा जोरदार टाळ्यांचा कडकडाट झाला. संसदेचे सदस्य आपापल्या जागेवरून उठले आणि त्यांनी आपल्या समोरील लाकडी टेबलांवर हात आपटून स्वागत केले. मी पक्षाच्या नेत्यांसाठी असलेल्या लांब टेबलाच्या मध्यभागी माझ्या जागेवर उभी राहिले. जोपर्यंत कोणीतरी त्यांना थांबण्याची खूण केली नाही, तोपर्यंत आम्ही सर्वजण उभेच होतो; त्यानंतर आम्ही आपापल्या जागी बसलो.
त्यांपैकी एकाने एक भाषण वाचून दाखवले, ज्यामध्ये मला पुन्हा एकदा हे पद स्वीकारण्याची विनंती करण्यात आली होती. मला खूप निराशा वाटली, कारण मी या बैठकीची कल्पना वेगळ्या प्रकारे केली होती. मला वाटले होते की, मी फक्त माझे भाषण वाचून दाखवेन आणि डॉ. मनमोहन सिंग यांचे नाव सुचवेन. पण आता मी इथे उभी आहे, माझ्या संसदीय सहकाऱ्यांच्या डोक्यावरून पलीकडे पाहत आहे. एकानंतर एक भाषणे होत आहेत आणि प्रत्येकजण मला माझा निर्णय बदलण्यासाठी प्रवृत्त करण्याचा प्रयत्न करत आहे. त्यांच्या भावनांनी मी भारावून गेले आहे, परंतु गेल्या काही दिवसांच्या विचारमंथनाने मला आवश्यक ती स्पष्टता दिली आहे. मला खात्री आहे की, मी घेतलेला निर्णय हा पूर्णपणे माझा स्वतःचा आहे.
मला व्यासपीठावर बोलावले जाते. मी उठून तिकडे चालू लागते, तेव्हा सभागृहात टाळ्यांचा कडकडाट होतो आणि सर्वजण पुन्हा एकदा उभे राहतात. मी माझ्या हातातील कागद बाहेर काढते आणि चष्मा लावते; त्यानंतर सगळीकडे एक अनाकलनीय शांतता पसरते. पंख्यांच्या फिरण्याचा आवाज ऐकू येत असतानाच, मला माझ्या स्वतःच्या श्वासाचा आवाजही ऐकू येतो. मी समोरच्या रांगेत बसलेल्या माझ्या मुलांकडे पाहते; प्रियांकाची नजर माझ्याशी मिळते आणि ती मला धीर देणारे स्मितहास्य करते. मी माझे भाषण वाचायला सुरुवात करते.
“गेल्या सहा वर्षांपासून मी राजकारणात आहे, या काळात एक गोष्ट माझ्यासाठी अगदी स्पष्ट झाली आहे. ती म्हणजे जसे मी अनेकदा सांगितले आहे पंतप्रधानपद हे माझे ध्येय नाही...!"
“मला नेहमीच खात्री होती की, जर कधी मी आजच्यासारख्या परिस्थितीत आले, तर मी माझ्या अंतरात्म्याचा आवाज ऐकेन. आज तो आवाज मला सांगतोय की, मी नम्रपणे हे पद नाकारले पाहिजे...!”
हे शब्द उच्चारताच, एकच गोंधळ उडतो. माझे सहकारी आपापल्या जागा सोडून व्यासपीठाभोवती जमा होतात.
“नको, नको, नको....!” असे ओरडत काहीजण हातवारे करू लागतात.
मला दिसते की, माझ्या एका सहकाऱ्याच्या डोळ्यांत पाणी आले आहे, आणि त्यानंतर इतरही रडू लागतात. मला चक्कर आल्यासारखे वाटते, श्वास घेणे कठीण होते आणि मी माझे भाषण मध्येच थांबवते. मी व्यासपीठावरून मागे हटण्याचा प्रयत्न करते, पण माझ्याभोवती लोकांची गर्दी असते आणि मी अस्वस्थ होऊ लागते. माझा एक सहकारी माझा हात धरून मला थोडा विसावा मिळावा म्हणून सभागृहाबाहेर घेऊन जातो. माझी मुले माझ्यामागे बाहेर येतात. ती काही क्षण माझ्यासोबत उभी राहतात, मग मी पुन्हा सभागृहात प्रवेश करते. सभेला उद्देशून माझे भाषण पुन्हा सुरू करण्यासाठी मी व्यासपीठावर उभी राहते,
“तुम्ही एकमताने माझी तुमचा नेता म्हणून निवड केली आहे. असे करून, तुम्ही माझ्यावर विश्वास ठेवला आहे. याच विश्वासामुळे माझ्या निर्णयावर पुनर्विचार करण्यासाठी माझ्यावर प्रचंड दबाव आलाय...!"
तरीही, ज्या तत्त्वांनी मला नेहमीच मार्गदर्शन केले आहे, त्यांचे पालन करणे मला भाग आहे.
“सत्तेने मला कधीच आकर्षित केले नाही, किंवा पद हे माझे ध्येयही नव्हते. माझे ध्येय नेहमीच आपल्या राष्ट्राच्या धर्मनिरपेक्ष पायाचे आणि आपल्या देशातील गरिबांचे रक्षण करणे हे राहिले आहे. हेच तत्त्व इंदिराजी आणि राजीवजी यांना पवित्र होते.
या ध्येयाच्या दिशेने आपण एक महत्त्वपूर्ण पाऊल पुढे टाकले आहे. आपण एक यशस्वी लढाई लढली आहे. पण आपण युद्ध जिंकलेले नाही. तो एक दीर्घ आणि खडतर संघर्ष आहे, आणि मी तो पूर्ण निश्चयाने सुरू ठेवीन...!"
“...पण मी तुम्हाला आवाहन करते की माझ्या दृढ विश्वासाची शक्ती समजून घ्या....” मी तुम्हाला विनंती करते की, तुम्ही माझा निर्णय स्वीकारावा आणि हे मान्य करावे की, मी तो बदलणार नाही..!"
“या नाजूक वेळी भारताला एक मजबूत आणि स्थिर धर्मनिरपेक्ष सरकार देणे ही आपली सर्वात मोठी जबाबदारी आहे....!”
“मित्रांनो, तुम्ही मला भरभरून पाठिंबा दिला आहे, तुम्ही माझ्यासोबत सर्व अडचणींचा सामना केला आहे. तुमच्यापैकीच एक म्हणून आणि काँग्रेस पक्षाचा अध्यक्ष म्हणून, मी तुमच्यासोबत आणि देशासाठी काम करण्याची शपथ घेते. किंबहुना, आपल्या तत्त्वांसाठी, आपल्या दूरदृष्टीसाठी आणि आपल्या आदर्शांसाठी लढण्याचा माझा निर्धार अधिकच दृढ होईल.”
आता ते माझं बोलणं बऱ्यापैकी शांतपणे ऐकतात, तरीही त्यांच्यापैकी काहीजण अजूनही ओरडून आपला विरोध दर्शवतात; मी जमलेल्या खासदारांना माझा उत्तराधिकारी निवडू देण्याची विनंती करते आणि जेव्हा ते सहमत होतात, तेव्हा मी डॉ. मनमोहन सिंग यांचं नाव पुकारते. मी काँग्रेस संसदीय पक्षाच्या प्रमुखपदावरून पायउतार होते आणि डॉ. सिंग यांची पक्षाचे नेते म्हणून निवड होते. पुन्हा एकदा टाळ्यांचा कडकडाट होतो, सर्वजण उभे राहतात, त्यांच्यापैकी काहीजण घोषणा देतात, काहींच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत असतात. माझी मुलंही उभी राहतात. माझ्या लक्षात येतं की तेसुद्धा टाळ्या वाजवत आहेत. मी व्यासपीठावरून माझी कागदपत्रं घेते आणि निघून जाते. अखेर हा त्रास संपला आहे....!
No comments:
Post a Comment